1980-аад оны сүүлээр Дорнод, Дорноговь аймгийн цагдаагийн газарт мөрдөн байцаагч, ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн даргаар ажилласан Б.Дэлгэрсайхан 1993 оноос “Дорнын говь”-ийн Б.Дэлгэрсайхан, “Болдтөмөр Ерөө гол”-ын Б.Дэлгэрсайхан гэгддэг болсон. 2016 онд УИХ-ын гишүүн болж, 2023 онд Монгол Улсын сайд бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэл бууруулах үндэсний хорооны дарга, 2024 оноос Зам тээврийн сайдаар ажиллаж байгаа. Тэрбээр анх 2016 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод АТГ-т тайлагнасан ХОМ-тээ “Би “Дорнын говь” ХХК, “Монголиан Транс Ложистик” ХХК, “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь Шанд Анд” ХХК, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК, “Их говийн Шанд” ХХК, “Их Дэлгэрэх хэт” ХХК, “Ди Эс Эн Кей” ХХК, “Монтаймайнз” ХХК, “Миллениум Саксэс” ХХК, “Дорнын төмөр зам” ХХК, “Эйфел Вью Юниверсал Холдингс” ХХК гэх 12 компанийг эзэмшдэг” гэж мэдүүлж байв. 2016 онд “Би “Дорнын говь” ХХК,” Монголиан Транс Ложистик” ХХК, “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь Шанд Анд” ХХК, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК, “Эйфел Вью Юниверсал Холдингс” ХХК гэх зургаан компани эзэмшдэг” гэсэн. Эзэмшдэг компанийх нь тоо багасссар 2021 онд “Би “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь” ХХК гэдэг хоёр компани эзэмшдэг”, 2022 оноос хойших ХОМ-тээ “Ганцхан “Монтай Эрдэнэ” ХХК-ийг эзэмшдэг” гэж мэдүүлжээ.

Анх гишүүн болохдоо 12 компанитай гэж мэдүүлж, хойтон жил нь зургаан компани, өнөөдөр нэг л компани эзэмшдэг гэж АТГ-т мэдүүлдэг болсон. Энд гол яригдах “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийг мэдүүлэхээ больсон. Б.Дэлгэрсайханы олон компаниар төрөл бүрийн бизнес хийж, тэдгээрийн дундаас “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иар хэрхэн будлиан хутгасныг Монголын ард түмэн 10 гаруй жилийн өмнөөс мэддэг болсон. “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК өнөөдөр ашиглалтын 275.01 га газартай Хандгайт MV-017607, 1405.41 га газартай Баянгол MV-008888, 761.13 га газартай Баянгол MV-021585 лицензүүдийг, хайгуулын MV-021585, Дулаанхаан XV-014453, Дулаан уул XV-013814, Хонгор-1 XV-012602 лицензүүдийг эзэмшдэг. Эдний дундаас Баянголын төмрийн орд нь ойролцоогоор 110 сая тонн төмрийн хүдрийн нөөцтэй, Монголын томоохон стратегийн шинжтэй ордуудын нэг. Тус ордыг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК ил болон далд уурхайн аргаар ашигладаг. Олборлосон хүдрээ Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын Дулаанхаан тосгон дахь Цагаан хаалга өртөө болон салбар төмөр замаар дамжуулан үндсэн сүлжээнд холбон тээвэрлэдэг. Тэрбээр 2020 оны сонгууль дөхсөн зургадугаар сарын 29-нд Төрийн ордонд “Монголын стратегийн төмрийн хүдрийн ордын лицензийг эзэмшигч “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийнхаа хувийг албан ёсоор бусдад шилжүүлж, оффшор бүсээс хөрөнгөө татаж авсан” гэж мэдээлэл хийсэн. Тэгэхэд “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн толгой компани болох “Mongolian Dornun Gobi Iron Ore Com­pany Limitd” нь Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улсад бүртгэлтэй болсон байв. Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улс манай улсын зарласан оффшор бүсийн жагсаалтад багтдаггүй учир тэрбээр хөрөнгөө цэвэр харагдуулахаар тооцсон бололтой.

Гэхдээ УБЕГ-ын бүртгэлээр “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хамаарал бүхий этгээдээр Б.Дэлгэрсайхан бүртгэлтэй хэвээр байна. Хэдий “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иа Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улс руу цөлж холдуулсан ч тэндэх болон Монгол Улсын бүртгэлийн баримтаар тус компанийн 78 хувийг Хятадын иргэн Ли Шаомин эзэмшиж, Б.Дэлгэрсайхан 22 хувийг эзэмшдэг хэвээрээ байна. Харин одоо түүний “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иа нуухгүйгээр мэдүүлдэг байсан, УИХ-д ороогүй байх үеийн гэмт үйлдлүүд одоо сөхөгдөж эхлэх нь.

“Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 78 хувийг эзэмшдэг Ли Шаомин болон түүний хөрөнгө оруулалтын баг тус компанийн хяналтын хувьцааг бүрдүүлдэг. Аливаа бизнесийн 78 хувийг эзэмшигч гэдэг бол түүнийхээ хэмжээгээр хөрөнгө оруулсан гэсэн үг. Тэрбээр “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК Төмөртэйн төмрийн хүдрийн ордыг ашиглаж байхаас уурхайн бүтээн байгуулалт, түүний дотор уурхайн барилга байгууламж, олборлолт, баяжуулах, тээвэрлэлт, дэмжих дэд бүтцийг хөгжүүлэхтэй холбогдуулан ойролцоогоор 1.89 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ. Ли Шаоминий баг үйлдвэрлэлийн зургаан шугам, ойролцоогоор 130 километр төмөр зам барьсан. Мөн Хятадад үйлдвэрлэсэн 2007 ширхэг ачааны вагон, Орост үйлдвэрлэсэн 1000 ширхэг ачааны вагон, Хятадад үйлдвэрлэсэн 12 ширхэг зүтгүүр нийлүүлжээ. Үүний дээрээс ойролцоогоор 25 километр урттай цахилгаан дамжуулах шугам, цахилгааны хоёр дэд станц, ойролцоогоор 60 километр урттай зам, төмөр замын таван ширхэг өртөө, тэсрэх бодис хадгалах байгууламж, 8000 гаруй мкв талбай бүхий оффисын барилга, ажилчдын байр, спортын байгууламж, зочдын байр, агуулах болон бусад туслах барилга, байгууламжуудыг хөрөнгө гаргаж байгуулжээ. Эдгээрт Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаомин зөвхөн хувьцаа эзэмшигчийн хувиар биш уул уурхай, боловсруулах, тээвэр, эрчим хүчний хангамж, ложистик болон туслах барилга, байгууламжуудыг хамарсан цогц аж үйлдвэр, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ. Тэрбээр энэ бүх хөрөнгө оруулалтыг хийхдээ өөрийн эзэмшлийн хувьцааг эргэлтэд оруулах замаар Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудаас 1.89 тэрбум ам.долларын санхүүжилт авчээ. Гэтэл эдгээр хөрөнгө оруулалтаар боссон бүтээн байгуулалтууд дууссанаас хойш “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 22 хувийг эзэмшдэг Б.Дэлгэрсайхан нь 78 хувийн хяналтын хувьцааг эзэмшдэг Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминий хууль ёсны эрх, ашиг сонирхлыг удаа дараа ноцтойгоор зөрчих болжээ. Б.Дэлгэрсайхан “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал П.Чулуунхүү нар нь Монгол Улсын Компанийн тухай хуулийн дагуу хувьцаа эзэмшигчдийн хурлыг хуралдуулахаа больжээ. Үүний үр дүнд Ли Шаомин нь гүйцэтгэх захирал болон түүний багийн гишүүдийг томилох, тэдний эрх мэдлийг тодорхойлох, ногдол ашгийн хуваарилалтын хэмжээг батлах, хөрөнгө оруулалтаа эргүүлэн авах, аудитын компанийг томилох, компанийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн тайланг хянаж үзэх зэрэг хууль ёсны хувьцаа эзэмшигчдийн үндсэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжоо бүрэн алдсан байна. Энэ хууль бус үйлдлээс шалтгаалан 2016 оноос хойш Хятадын хөрөнгө оруулагч талд ногдол ашиг тараагдаагүй байна. Хэдийгээр тус компани хэвийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж, орлого, ашиг олсоор байгаа ч Хятадын хөрөнгө оруулагчид болон холбогдох Хятадын төрийн өмчит санхүүгийн байгууллагуудад төлөх ёстой төлбөрүүд олон жилийн турш хойшлогдож, шийдэгдэлгүй өнөөдрийг хүрчээ.

Энэ бүхэн нь Б.Дэлгэрсайхан бүх хөрөнгө оруулалтыг өөрийн болгох шуналд хөтлөгдсөнтэй холбоотой. Тэрбээр Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминыг өөрийн компанийн нярав О-гийн хамтаар Монгол Улсын шүүхээр шийтгүүлж, гэмт хэрэгтэн хэмээн цоллох үйл ажиллагааг зохион байгуулж, Монгол Улсад ирэх боломжгүйгээр хөөж явуулжээ. 2022 онд Монгол Улсын шүүх, ХЗДХЯ-ны мэдээлэлд “Болдтөмөр Ерөө гол” компанийн хувьцаа эзэмшдэг байсан Хятадын иргэн Ли Шаомины хөрөнгийг нярав О гэж эмэгтэй нь 317 сая ам.долларын зээл авахад хамтран оролцож, хувьдаа 612 сая төгрөгийн мөнгийг завшсан гэж байв. Монгол Улсаас хөөгдөөд эх орондоо очсон Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаомин хөрөнгө оруулалтын асуудлаараа холбогдох газруудад ханджээ. Үүний дагуу Бээжин дэх арбитрын шүүхээс “Б.Дэлгэрсайханаас Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудад учруулсан хохирол гэж 2 тэрбум гаруй ам долларыг төлүүлэх” шийдвэрийг гаргажээ. Харин Б.Дэлгэрсайхан нь Бээжингийн арбитрын шүүх өөрийнх нь өр төлбөрийг хэлэлцэхийг мэдээд өмнө нь бүх мөнгөө Зүүнбаян-Хангимандалын төмөр замын бүтээн байгуулалтыг санхүүжүүлсэн байна. Тэрбээр 400 сая ам.доллар зарцуулсан. Өнөөдөр энэ мөнгөө Монгол Улсын Засгийн газраас гаргуулж авахаар хөөцөлдөж байгаа.

Ийм байдлаар Хятадын Засгийн газраас Б.Дэлгэрсайханы Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудыг хохироосон асуудалд анхаарч, өөрийн иргэн, хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминд эрх зүйн туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагааг эхлүүлжээ. Нэг ёсоор Хятадын төрийг хулхидсан Б.Дэлгэрсайханаас өр нэхэх тухай Бээжинд яриад эхэлжээ. Үүний эхлэл болж, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 78 хувийг эзэмшдэг, Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминаас Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудыг хохироосон Б.Дэлгэрсайханаар өрийг нь төлүүлэхэд анхаарч өгөхийг хүссэн тайлбар бүхий захидлыг манай улсын гадаад харилцааны шугамаар холбогдох байгууллагад ирүүлсэн байна. Түүнд “Уул ус, гол мөрнөөр холбогдсон найрсаг хөрш орнууд болох Монгол, Хятад улсын харилцан итгэлцэл, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа, стратегийн түншлэлийг сүүлийн жилүүдэд бэхжүүлсээр байна. Хоёр улсын харилцаа гүнзгийрч, томоохон хамтын ажиллагааны төслүүд хэрэгжиж байгааг би үргэлж сайшааж, үнэлж ирсэн. Харамсалтай нь, Монгол Улсад хэрэгжиж буй төмрийн хүдрийн уурхайн төсөлтэй холбогдуулан Хятадын хөрөнгө оруулагчид, түүний дотор Хятадын төрийн өмчит санхүүгийн байгууллагуудын хууль ёсны эрх, ашиг сонирхол ноцтойгоор зөрчигдөж, эдийн засгийн ихээхэн хохирол амссан. Энэхүү маргаан нь зөвхөн Хятадын хувийн хөрөнгө оруулагчдын хууль ёсны эрх, ашиг сонирхолд хамаарахаас гадна Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудын олгосон санхүүжилттэй холбоотой үндсэн зээл, хөрөнгө оруулалтын өгөөж, хуримтлагдсан хүү, боломжийн зардлыг нөхөн төлүүлэхтэй холбоотой юм. Энэ асуудал нь санхүүгийн болон хууль эрх зүйн хувьд чухал үр дагавартай. Дээрх нөхцөл байдал нь Хятадын хөрөнгө оруулагчдад ихээхэн хэмжээний эдийн засгийн хохирол учруулж, тэдний болон санхүүгийн байгууллагуудын Монголд хөрөнгө оруулах итгэлд сөргөөр нөлөөлсөн. Мөн Хятадын хөрөнгө оруулалтыг хамгаалах, Хятадын санхүүгийн байгууллагуудын хууль ёсны ашиг сонирхол, Монгол-Хятадын эдийн засгийн өргөн хүрээтэй хамтын ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлөх боломжтой. Өнгөрсөн хугацаанд миний бие хоёр орны хоорондын харилцан итгэлцэл, хамтын ажиллагааны харилцааг хадгалах, хөрөнгө оруулагчдын итгэлд сөргөөр нөлөөлөхөөс зайлсхийж маргааныг яриа хэлэлцээ, харилцан ойлголцол, эв найртай зөвлөлдөх замаар шийдвэрлэхийн тулд бүх хүчээ дайчлан ажилласан. Харамсалтай нь эдгээр хүчин чармайлтын дүнд ямар ч чухал ахиц дэвшил гарсангүй” гэжээ. Үүнийг дүгнэхэд Б.Дэлгэрсайханы Хятадын төрийн өмчит компаниудад үлэмж хэмжээний хохирол учруулсан эл асуудал нь түүнийг Хятад улсын хар жагсаалтад оруулж магад. Зөвхөн Б.Дэлгэрсайхан ч бус түүний энэ үйлдлээс болж улсаараа хар жагсаалтад багтаж, хөрөнгө оруулалт, томоохон санхүүгийн хоригт ороход бэлэн болсон байна. Хятадад шүүх болон арбитрын шийдвэрийг биелүүлээгүй хувь хүн, хуулийн этгээдийг Хятадын Улсын Дээд Шүүхээс гаргадаг "Итгэл алдагдагсдын хар жагсаалт" буюу List of Dis­honest Judgment Debtors /хятадаар Lao lai/-д оруулдаг систем үйлчилдэг байна. Нэг үгээр хэлэхэд, хоёр улсын харилцаанд сөрөг нөлөөтэй. Нэн ялангуяа Монгол Улсын эдийн засагт асар хохиролтой. Хятад улсаас Монголд оруулах хөрөнгө оруулалт царцах эрсдэлтэй. Жишээ нь, зам тээвэр, уул уурхайн төслүүд зогсож болзошгүй. Маш ноцтой нь Хятад улс өр төлбөрөө авахын тулд хүч хэрэглэхийг ч үгүйсгэхгүй нөхцөл үүслээ.

Х.Ганжуур

Тухайлбал, ЗГХЭГ-ын дарга Б.Энхбаяр 2026 оны тавдугаар сарын 18-нд Нийслэлийн Засаг даргыг огцруулах Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцуулаад “Би дөнгөж сая нэгдмэл Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцууллаа. Зүгээр нэг нэгдмэл улс гэж онцолж хэлсэнгүй. Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасанчлан манай улс бол нэгдмэл улс, холбооны улс биш. Муж улсуудад хуваагддаггүй. Нэг төртэй, нэг Монгол УИХ, нэг Ерөнхий сайдтай, нэг ард түмэнтэй улс” гэж байв

Үүнээс гадна Барилгын тухай хуулийн 47.2-т “Барилгын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуульд заасан чиг үүргээс гадна хяналт шалгалтыг хэрэгжүүлнэ” гэж зааснаар Орхон аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын хяналтын хаана үлдсэн нь хачирхалтай.

Хог хаягдлыг цуглуулах, ангилан ялгах, тээвэрлэх зориулалт бүхий талбайтай байна” гэж заасан байдаг. Энэ дагуу АТД-61-0019/25 дугаартай Архитектур төлөвлөлтийн даалгавартаа “Дизель прогресс” ХХК-д барилгажих талбай нь 1700 мкв газрын 583.2 мкв газарт, ногоон байгууламж, зам талбай нь 652.4 мкв байхыг даалгасан.

Ерөнхий төлөвлөгөөнд “Дизель прогресс” ХХК нь “Эзэмшиж буй 1700 мкв газрынхаа 1056.6 мкв газарт хоёр блок 82 айлын барилгаа 27 машины зогсоолтой барина” гэж тусгасан. Гэтэл тус орон сууцны барилгын угсралтын ажлаа бүтэн жилийн өмнө эхлэхдээ 1700 мкв газраа дүүргэн барьчихсан байдаг.

Тус газар нь уг байрлалд “Парк вью” хотхоныг барих зориулалтаар “Аи ти жи эм” ХХК-ийн эзэмшиж буй 145800 мкв газрын дунд нь олгогдсон байдаг.

Соёлын сайд Ч.Номинтой ана мана, ач тач үзэлцэж, 18 тэрбум төгрөгийн соёлын ваучерыг эсэргүүцснээр Жудагийн Баярмаа гэх гишүүн УИХ-д орж ирснээ зарлаж, олны анхааралд орж байлаа. Гэвч үнэн хэрэг дээрээ Ж.Баярмаа эсэргүүцэж байсан 18 тэрбумын төсвөө батлагдахад “Кноп ажиллаагүй” гэх шалтгаанаар дэмжсэн санал өгсөн. Ийн нэг төсөл дээр “хоёр нүүр” гаргасан Ж.Баярмаагийн үнэн төрх чухам аль нь юм бэ гэдгийг олон нийт тааж ядаад хоцорсон. Ж.Баярмаа Увс аймгийн харьяат. Улаанбаатар хотод төрж өссөн ч аав, ээж нь Сэлэнгэ аймагт суурьшсанаар Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын 10 жилийн сургуулийг дүүргэсэн байдаг. 1995 онд тухайн үеийн Гадаад харилцааны дээд сургуулийг орчуулагчаар төгссөн. Сүүлд МУИС-д эрх зүйчээр суралцаж, Японд мэргэжил дээшлүүлсэн. Мөн намтартаа МУИС-д эдийн засагчаар суралцсан гэж бичсэн байдаг.

Ж.Баярмаа МҮАН-ын дэргэдэх “Шинэ-Үе” залуучуудын байгууллагад орж улс төрийн гараагаа эхлүүлсэн ч АН-ын залуучуудын байгуулж байсан “Од” фракцынхны нэг нь тэр. УИХ-ын гишүүн асан З.Нарантуяагийн туслахаар ажиллаж байсан түүнийг сүүлд Сангийн сайд асан С.Баярцогтын фракцад “урвасан” гэдэг. Тиймдээ ч АН-ын жагсаалтын зургадугаарт эрэмбэлэгдэж, Засгийн газрын эсрэг хүчтэй дуугарахад нь ар тал нь болдог гэх яриа Саарал ордныхон дунд бий. Ж.Баярмаа хөрөнгө орлогын хувьд өөрөө жилийн 10 сая төгрөгийн орлоготой, гэр бүлийн орлого нь 420 сая, 3.2 тэрбум төгрөгийн орон сууцтай, 600 сая төгрөгийн үнэлгээ бүхий газартай, 150 сая төгрөгийн хадгаламжтай гэж мэдүүлсэн байдаг.

Ж.БАЯРМААГИЙН НӨХӨР Я.ГАНСҮХ “ГАНГА-ИЛД” ХХК-ААРАА ДАРХАН ЦААЗАТ БОГДХАН УУЛАНД ГАЗАР АВСАН УУ

Ж.Баярмаагийн улс төрийн гол “менежер” нь түүний нөхөр Ядамсүрэнгийн Гансүх. Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын уугуул, улс төр судлаач мэргэжилтэй нэгэн. Я.Гансүхийн хувьд Ерөнхий сайд асан С.Наранцацралт агсны зөвлөхөөс эхлээд Эрчим хүчний сайд асан М.Сономпил тэргүүтэй АН-ын улстөрчдийн сонгуулийн менежер, зөвлөхөөр ажиллаж ирсэн арвин туршлагатай. Мөн АН-ын “Од” клубыг үүсгэн байгуулагчдын нэг аж.

Бизнесийн тухайд Ж.Баярмаа 2019 онд “Хатан ээжийн өргөө” ХХК, “Ганга-Илд” ХХК, “ДЦС Капитал” ХХК, “Шинэ зууны энерги” ХХК, “ММС трэйд” ХХК-д хувь эзэмшдэг гэж хөрөнгө орлоготоо мэдүүлж байж. Гэхдээ 2023 онд нэг ч компанид бүртгэлгүй гэж хөрөнгө орлогоо мэдүүлсэн байдаг. Харин түүний хувь эзэмшдэг байсан гэх “Ганга-Илд” ХХК-ийг өдгөө түүний нөхөр Я.Гансүх Ц.Үлэмжбаяр гэгчтэй хамтран эзэмшдэг болжээ. Улмаар УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаагийн нөхөр Я.Гансүх “Ганга-Илд” ХХК-аараа дамжуулж 2015 онд Хан-Уул дүүргийн IV хороо, Богдхан уулын Дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд аялал жуулчлалын бааз байгуулна хэмээн байгаль орчны үнэлгээ хийлгэж байжээ. Угтаа бол Дархан цаазат Богдхан уулын орчимд аялал жуулчлалын бааз байгуулах нэрээр газар эзэмшиж, хаус хотхон цэцэглүүлдэг жишгээр Ж.Баярмаагийн нөхөр Я.Гансүх газар эзэмшсэн гэсэн үг. Түүнчлэн Ядамсүрэнгийн Гансүх нь “Шинэ Зуун Энержи” компанийн эзэмшигч. Тус компани нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын эрчим хүчийг хангадаг станцтай. Ингээд үзвэл, гишүүн Ж.Баярмаагийн 2025 оны төсвийг батлах үеэр эрчим хүчний асуудлыг хамгийн их ярьж, шүүмжилж байсан нь чин үнэн эсвэл санамсаргүй тохиолдол биш байсан гэсэн үг.

ХАДГАЛАМЖ ЗЭЭЛИЙН ХОРШООГООР АЛДАРШСАН АХ НАРЫНХ НЬ БАРИЛГЫН БИЗНЕС

Ж.Баярмаа өөрийгөө “Би жирийн нэг багш айлын хүүхэд. Миний аав, ээж хоёул багш. Аав минь “Шударга Жудаг” хэмээн олонд танигдсан. Аав минь боловсролын системийг шүүмжилдэг байсан учраас хөдөө, орон нутаг руу томилчихдог байлаа” хэмээн хэд хэдэн ярилцлагадаа онцолсон байдаг. Өөрийнхөө хичээл зүтгэлээр өдийг хүрсэн гэх имиж бүрдүүлж, улс төрийн “пиар”-аа хийж ирсэн Ж.Баярмаа “Глоб Кредит”-ийн гэж алдаршсан Жудагийн Мэндбаярын төрсөн дүү. Угтаа бол Ж.Мэндбаяр нь 2006 онд Хадгаламж зээлийн хоршоогоор олон иргэнийг залилсан хэрэгт холбогдож, “аавын хаалга” татсан алдартай нэгэн. Тухайн үед Ж.Мэндбаяр “Глоб Кредит” хадгаламж зээлийн хоршоог ах дүү нартайгаа хамтран байгуулж, дампуурахад нь 11.7 тэрбум төгрөгийн хэрэгт холбогдож, 10 жилийн ял сонсож байлаа.

Хэдийгээр хадгаламж зээлийн хоршоо нь дампуурч, Ж.Баярмаагийн ах Ж.Мэндбаяр хуулийн хариуцлага хүлээсэн ч “Глоб кредит” компанийн охин компаниудынх нь бизнес цэцэглэж, өдгөө Ж.Баярмаагийн ах нар Монголын барилгын салбарын тодорхой хувийг “базаж” байгаа билээ. Тухайбал, Ж.Баярмаагийн төрсөн ах Жудагийн Энхбаяр “Глоб-Интернэшнл” ХХК, “Говь-Яшилт” гэх компанитай. Мөн түүний эхнэр Нармандахын Энх-Амгалан нь “Арвин-Үржих”, “Өндөр хурд алт” ХХК-ийн эзэмшигч. Мөн Н.Энх-Амгалан нь Бадрахын Энхболд, Цэвээний Баттулга нартай “Юу Би Эм Кэй сервис” компанийг хамтран эзэмшдэг. Тус компани нь “Виннер” төслийн хүрээнд 2019 онд Модны хоёрт 30 айлын орон сууц, 2021 онд Нисэхэд 120 айлын орон сууц, 2022 онд Зайсанд 120 айлын орон сууц барьж, ашиглалтад оруулсан байдаг. Тэгвэл одоо Бадрахын Энхболдын нэр дээр бүртгэлтэй “Виннер констракшн” ХХК нь Хан-Уул дүүргийн XXI хороо, Буянт-Ухаа спорт цогцолборын баруун урд “Winner castle” гэх 770 айлын орон сууцны хотхоныг барьж байгаа аж. Хэдийгээр “Winner castle” хотхоныг барьж байгаа “Виннер констракшн” ХХК нь Б.Энхболдын нэр дээр бүртгэлтэй ч Ж.Баярмаагийн бэр эгч Н.Энх-Амгалан гол эзэн нь. Тиймдээ ч Н.Энх-Амгалан барилгын борлуулалтын ажлыг нь төрсөн дүү Н.Энх-Отгондоо нь хариуцуулсан байна.

Харин том ах Ж.Мэндбаяр нь “Туул менежмент” ХХК-ийг 2017 онд үүсгэн байгуулсан. Тус компанийн хувь эзэмшигчээр “Өнөр хаус” ХХК бүртгэлтэй. “Өнөр хаус” ХХК-ийг Ж.Мэндбаярын хүү М.Өнөрбаяр үүсгэн байгуулсан. Тус компани нь үл хөдлөх, хөрөнгө зуучлалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад сүүлд телевизийн контент боловсруулах, борлуулах мөн бизнесийн төсөл боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах болсон байна.

Ийн шударга үнэнч, эгэл боргилын дүрээр олонд танигдахыг хичээж буй Ж.Баярмаа нь үнэндээ улс төрд “том” артай, бизнесийн салбарт хөлөө олчихсон нэгэн гэдгийг дээрх баримтууд хангалттай хэлнэ. Дашрамд сонирхуулахад, Ж.Баярмаагийн төрсөн ах Ж.Мэндбаяр “Хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурсан нь төрийн оролцоотой. Мөн бидний хөрөнгийг үнэгүйдүүлж, завшсан” хэмээн хэвлэлд олон удаа ярьж байсан. Тэгэхээр дүү Ж.Баярмаа нь улс төрд ахан дүүсийнхээ санхүүгийн шархыг нөхөх, ар гэрийнхээ бизнесийг томруулахаар зүтгэж байхыг ч үгүйсгэх аргагүй юм.

• “Багануур зүүн өмнөд бүсийн цахилгаан түгээх сүлжээ” ТӨХК-д дамжуулагч утас нийлүүлэх 113.1 сая төгрөгийн тендер
• “Багануур зүүн өмнөд бүсийн цахилгаан түгээх сүлжээ” ТӨХК-д дамжуулагч утас нийлүүлэх 242 сая төгрөгийн тендер
• Эрчим хүчний яамнаас Төв аймгийн Зуунмод хотод хэрэгжүүлж буй дулааны станцын төслийн цахилгаан хангамжийг хариуцах 322.1 сая төгрөгий тендер
• Хэнтий аймгийн Өндөрхаан хотын цахилгаан хангамжийг шинэчлэх 617.0 сая төгрөгийн тендер
• Хэнтий аймгийн Өндөрхаан хотын хийдийн авто замд гэрэлтүүлэг тавих 150.0 сая төгрөгийн тендер
• Хэнтий аймгийн Мөрөн сумын эко нойлын цахилгаан хангамжийг хийх 67.3 сая төгрөгийн тендер гэх мэтээр төсвийн тендер авчээ.

-ЖИЛИЙН 30 ТЭРБУМЫН ТӨСӨВТЭЙ ГХЯ ГАДНА ФАСАДАА 4 ТЭРБУМААР ШИНЭЧИЛСЭН БАЙНА-

Н.Цэрэндолгор, Э.Ариунгэрэл гэх мэт эмэгтэйчүүдийг Б.Батцэцэг сайд “Миний, нөхрийн компанид эрх зүйн хамааралгүй хүмүүс...” гэж өөрөөсөө холдуулах гэж үзэв. Б.Батцэцэг сайдын компаниас өөр газар ажиллаж байгаагүй, төрд ажилласан ямар ч түүхгүй иргэн Н.Цэрэндолгор, Э.Ариунгэрэл нарт гадаад паспорт хэвлэдэг төрийн өмчит компанийн толгойд гарч зайдлах хүч, нөлөө хэтээсээ байхгүй. Ард нь сайдын нөмөр байсан учраас тэд төрийн онцгой компанийг базаж, хэдэн арван тэрбумын тендерийг ямар ч шалгаруулалтгүй хийсэн гэдгийг наад захын хэн ч ухаад, олоод харчихна.

Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн балаг Гадаад харилцааны яам руу чиглэлээ. Өөрийнх нь хэвлэх үйлдвэрүүд төсвөөс ханатлаа тендер авч, сүүлдээ бүр төрийн онцгой объект болох гадаад паспорт хэвлэдэг төрийн өмчтэй компанийг “эзэрхэж”, татвар төлөгчдийн мөнгийг тэрбум тэрбумаар урсгаж байгааг хэвлэлүүд баримтаар баталгаажуулсаар байна.

Гэтэл өчигдөр Гадаад харилцааны яам мэдэгдэл гаргаадахжээ. Мэдэгдэлд нүд бүлтийлгэж, чих дэлдийлгэх агуулга орсныг одоо хэлж өгье. Нөгөө “юун гуя” гэдэг шиг л болоод явчихлаа. Тодруулбал, “...Зарим хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр Гадаад харилцааны яамнаас их хэмжээний санхүүжилтийг холбогдох этгээдийн хамаарал бүхий компанид шилжүүлсэн гэх агуулгатай мэдээлэл түгээд байгаа нь бодит байдалтай нийцэхгүй, нотлогдоогүй бөгөөд нэр төр, алдар хүндэд халдсан шинжтэй гэж үзэж байна...” гэжээ.

Энд хоёр ноцтой агуулга байгааг тайлбарлах ёстой.

Эхнийх нь, “Гадаад харилцааны яамнаас их хэмжээний санхүүжилтийг холбогдох этгээдийн хамаарал бүхий компанид шилжүүлсэн” тухай.

Ухаад үзвэл, Гадаад харилцааны яамнаас УБЕГ-тай хамтран, энэ газраар дамжуулан 62.2 тэрбум төгрөгийг 2024 оноос эхлэн он дамжин “Төрийн үнэт цаас хэвлэл” компани руу шилжүүлсэн тухай шилэн дансны мэдээллүүд ил болоод байгаа юм. 2024 оны нэгдүгээр сард 1 тэрбум, хоёрдугаар сард 16 тэрбум, гуравдугаар сард 358 сая гэх мэтээр зөвхөн тухайн онд л гэхэд 32.8 тэрбумыг шилжүүлсэн баримт байна.:

Дашрамд, “Төрийн үнэт цаас хэвлэл” компанийг Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн хэвлэх үйлдвэрт ажиллаж байсан Н.Цэрэндолгор, Э.Ариунгэрэл нарын гарын хүмүүс нь ээлжлэн удирддаг, бараг л төрийн нэртэй хувийн компани болсон гэж учир мэдэх улс ярьцгаадаг.

Гадаад яамны мэдэгдлээс анзаарч харах ёстой хоёр дахь агуулга бол “нэр төр, алдар хүндэд халдсан шинжтэй гэж үзэж байна” гэсэн өгүүлбэр.

Гадаад харилцааны яам хувь сайдынхаа нэр төрийг шууд хамгаалжээ. Бүхэл бүтэн улсын гадаад бодлого хариуцдаг бодлогын том яам хувь хүний нэр хүнд, хувийн асуудлын өмнөөс ийнхүү мэдэгдэл гаргах нь ёс зүйгүй ичгэвтэр, монгол төрийн алба гэдэг хувь хүний компани мэт хөдөлдөг болтлоо дордсоны тод жишээ юм.

Гадаад харилцааны яамны өчигдрийн мэдэгдлийг харахад төрийн яам нь сайд Б.Батцэцэгийн хууль бус үйлдэлд хамжигч, хамтрагч гэж харагдахаар, тийм хардлага төрүүлэхүйц байна. Тиймээс Гадаад харилцааны яамны шилэн дансыг бүр тогтож сайн харах шаардлагатай болж таарлаа. Энэ яамнаас ямар мөнгө Б.Батцэцэг сайдын хамаарал бүхий гэгддэг компаниудын данс руу шилжсэнийг уншигч танд баримттайгаар хүргэе.

Баримт 1: Гадаад харилцааны яамнаас Б.Батцэцэгийн хүүгийн компани рүү мөнгө шилжүүлжээ

Гадаад харилцааны яамнаас 2025 онд “Ви Эс Эм” ХХК руу “хүлээн авалтын хэрэглээний бараа орлогоос худалдан авав” гэсэн утгайгаар 18.9 сая, 2025 онд 29.1 сая нийт 48.096 сая төгрөг шилжүүлжээ. Хамгийн ноцтой нь “Ви Эс Эм” ХХК нь Б.Батцэцэгийн хүү Г.Соджамцын үүсгэн байгуулсан компани. Гадаад харилцааны ажил үйлчилгээг хүүгийнхээ компаниар гүйцэтгүүлдэг нэг жишээ энэ байна.

Дашрамд дурдахад, “Ви Эс Эм” ХХК-ийн хувь эзэмшигч Баярсайхан овогтой Сувдмаа нь “Жордан топпен трейд” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал. “Жордан топпен трейд” бол Төрийн өмчит “Төрийн үнэт цаас хэвлэл” компаниас шилэн дансны баримтаар 2024 онд 23.1 тэрбум, 2025 онд 11.9 тэрбум, 2026 онд одоогийн байдлаар 6.5 тэрбум төгрөгийг тендергүйгээр шилжүүлэн аваад байгаа компани. Ямар ч оффисгүй, түүхгүй, айлын хаяг дээр байдаг компани төрийн компанид хэдэн арван тэрбумын бараа үйлчилгээ нийлүүлсний цаана хэн байгааг АТГ онцгойлон шалгах ёстой. Харамсалтай нь ийм ил тод баримт дэлгэгдэж, Үндэсний аудитын газар ноцтой зөрчлүүдийг нь нэг бүрчлэн илрүүлчихээд

байхад хууль, цагдаа, АТГ, төрийн томчуудын аль нь ч ганц үг ганхийхгүй суугаа нь хачин. Ингээд харахаар Гадаад харилцааны сайдын ард маш том нөмөр, хүч зогсож, дураараа дургиж дунд чөмгөөрөө жиргэж буй сайд эмэгтэйг хаацайлаад байгаа юм биш биз гэсэн хар эрхгүй төрж байна.

БАРИМТ 2: Жилийн 30 тэрбум төсөвтэй ч 5 тэрбумаар гадна тохижилт хийдэг баавартай яам

Гадаад харилцааны яамны мэдэгдэлд “..Батлагдсан төсөв 2024 онд 29.4 тэрбум төгрөг, 2025 онд 33.7 тэрбум төгрөг, 2026 онд 27.9 тэрбум төгрөг. 30 хувь нь цалингийн зардал, 70 хувь нь үйл ажиллагаа болон урсгал шилжүүлгийн зардалд зарцуулагддаг” гэж онцолжээ.

Гэтэл тус яам жилийн 30 орчим тэрбумын багахан төсвөөсөө тэрбум тэрбумаар гадна тохижилт нэрээр урсгаж байгаа баримтыг шилэн данснаас оллоо. 2024 онд тус яамны фасадны их засварыг 4 тэрбумаар хийхээр тендер зарлаж, “Огторгуйн цамхаг” гэх компани шалгарч хийжээ. Энэ компани Гадаад яамны үүдийг засварлаад зогсохгүй тив дамнан, Женевт очиж тэнд байгаа Монголын элчин сайдын яамны засварыг 1.1 тэрбум төгрөгөөр хийсэн байх юм.

Өөр ч бас ийм кейс байна. Нью-Йорк дахь байнгын төлөөлөгчийн газрын үүдийг 2024 онд 651 сая төгрөгийн төсвөөр “Оптимайз эйр” ХХК зассан байдаг юм байна. Мөн дараа жил нь бүр 4.6 тэрбумын засварын ажил нэрээр уг компани руу нийт 4.5 тэрбум төгрөгийг шилжүүлжээ. Зөвхөн энэ хоёр тохижилт, засварын өртөг нийлээд 10 орчим тэрбум төгрөг болчихож байна. Өөр улсууд дахь Элчингийн байрны засварын мэдээллүүдийг энд оруулбал дуусахгүй.

Энэ мэтээр шилэн дансны мэдээллийг нягталбал баримтууд хөвөрсөөр байх нь. Хүүгийнхээ компаниар яамны ажил хийлгэж, хэвлэх үйлдвэрийнх нь захирлууд эзэн суусан төрийн компанид тэрбум тэрбумаар шилжүүлэг хийдэг сайд эмэгтэй өчигдөр зарим хэвлэлд байр сууриа илэрхийлжээ.

Б.Батцэцэг сайдын худлаар дүүрэн дээрэнгүй мэдэгдэл

Сайдын байр сууринаас хэд хэдэн өгүүлбэр анхаарал татаж байна. Б.Батцэцэг сайд “Хувийн компанидаа 1 төгрөгийн ч юм хэвлүүлж болохгүй гэдэг даалгавар өгдөг хүн” гэж өөрийгөө тодорхойлчихов. Гэтэл яамныхаа данснаас олон саяыг гаргаж, хүүгийнхээ компани руу шилжүүлсэн баримтыг нь дээр дэлгэлээ.

Сайдын хувийн компанид ажиллаж байгаа гадаад паспорт хэвлэдэг төрийн өмчит компанид эзэн суусан Н.Цэрэндолгор, Э.Ариунгэрэл гэх мэт эмэгтэйчүүдийг Б.Батцэцэг сайд “Миний, нөхрийн компанид эрх зүйн хамааралгүй хүмүүс...” гэж өөрөөсөө холдуулах гэж үзэв. Гэтэл Э.Ариунгэрэл нь “Монголын үнэт цаас хэвлэл” гэх Б.Батцэцэгийн ХОМ-д мэдүүлсэн компанийн захирлаар 2023 он хүртэл ажиллаж байгаад “Төрийн үнэт цаас хэвлэл” компани үүсгэн байгуулагдангуут захирлаар нь томилогдсон байдаг. Н.Цэрэндолгорын хувьд “Төрийн үнэт цаас хэвлэл” компанийг хамтран байгуулсан “Мигасон” ХХК-ийн захирал. Б.Батцэцэгийн компаниудын хуулийн зөвлөх, түүнээс гадна Б.Батцэцэгийн хүүгийн “Ви Эс Эм” ХХК, “Экопак Монгол” ХХК-д хуулийн зөвлөхөөр ажиллаж байсан намтартай. Ийм хүнийг сайдын тендерийн бизнесээс салгаж харах аргагүй. Товчхондоо эдгээр субьектүүд Б.Батцэцэгт хамааралтай байхаас аргагүй юм. Төрд ажилласан ямар ч туршлагагүй жирийн л нэг иргэн Н.Цэрэндолгор, Э.Ариунгэрэл нарт гадаад паспорт хэвлэдэг төрийн өмчит компанийн толгойд гарч зайдлах хүч, нөлөө хэтээсээ байхгүй. Ард нь сайдын нөмөр байсан учраас тэд төрийн онцгой компанийг базаж, хэдэн арван тэрбумын тендерийг ямар ч шалгаруулалтгүй хийсэн гэдгийг наад захын хэн ч ухаад, олоод харчихна. Нөгөө талаас Б.Батцэцэг сайд эдгээр хүмүүсээ “огт хамааралгүй” гэж үгүйсгэсэнгүй. “Эрх зүйн хамааралгүй” гэсэн зальжин үг унагасныг мэргэн уншигчид ч анзаарсан биз.

Сайд эмэгтэй “...Хэвлэлээр гарч буй мэдээлэлд хуулийнхан битгий автаарай...” гэж бараг л тушаал лүндэн буулгаатхав. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл баримтгүй яривал маргааш нь хуулийнхны өмнө зогсохоо мэддэг. Сэтгүүлчид зөвхөн баримт дэлгэдэг.

Хэрэв Б.Батцэцэгийн хэлсэнчлэн бүх хэвлэл баримтгүй гүтгэж байгаа бол өнөөдөр үйл ажиллагаа явуулах хэвлэл үгүй болно. Гэтэл Б.Батцэцэг сайд бүхэл бүтэн хэвлэлийн салбар руу, хэвлэлийн халдашгүй байдал руу, дөрөвдөгч засагчлал руу шууд утгаараа халдсан утгатай үг унагачих юм. Шуудхан хэлэхэд, сайд эмэгтэй “Хуулийнхан хэвлэлийн мэдээлэлд битгий автаарай” гэсэн илт эзэрхүү үгний цаана “Хэвлэлийнхэн ямар ч баримт дэлгэсэн хуулийнхан намайг шалгахгүй. Би сайдаа хийсэн хэвээр байна. Би чинь том артай хүн” гэсэн утга уншигдаж байна.

Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэгийн байр суурьд “Өөхөнд боосон чулуу“ шиг нэг өгүүлбэр их тод анзаарагдана лээ. “Энэхүү мэдээллүүд нь улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдалд халтай” гэсэн агуулга бүхий үг чулуудсаныг анзаарч сонссон нь харин хэд бол? Б.Батцэцэг сайдын хулгай, тендерийн луйвар, аалзны тор шиг ашиг сонирхолтой компаниудыг нь ил болгож, нийгэмд шүгэл үлээх нь яахаараа улс орны тусгаар тогтнолд халдсан явдал болох билээ. Яаж ч бодсон эрүүл биш логик. Харин ч эсрэгээрээ хэвлэл мэдээллийнхэн улс орны аюулгүй байдалд аюул учруулах этгээдийг илчилж байгаа хэрэг биш юм уу?!

Сайд эмэгтэй өөрийнх нь булхайг илчилсэн мэдээлллүүдийг “...Монголын ард түмний оюун санааг бохирдуулж байна...” гээд дүгнээтэхнэ лээ. Монгол төрийн өндөр албанд нэр цэвэр, хувийн ашиг сонирхлын үртэс ч үгүй, ард түмнийхээ боломжийг хулгайлдаггүй түшээд байх учиртай. Яг энэ шалгуурт Б.Батцэцэг сайд тэнцэхгүй байна. ХОМ-тээ бичсэн хэвлэлийн 10 компаниараа төрийн тендерийг тэрбум тэрбумаар нь хамдаг, яамныхаа данснаас хүүгийнхээ компанид мөнгө шилжүүлдэг гэх мэт “но”-нууд нь “эх оронч” хүнээс гарах үйлдэл мөн үү? Харин ч хэвлэлүүд энэ бүхнийг нь баримтаар илчилж шүгэл үлээж олон нийтийн мэдэх эрхийг хангаж, сэргээж, сануулж байгаа юм.

Мэдээлэл хаалттай, олон нийт мэдэх эрхгүй байх тусам улстөрчдөд хулгай луйвраа хийх таатай орчин бүрдэж байдаг. Хэвлэлүүд ажлаа хийж, хулгайч түшээдийн баримтуудыг ил болгож, олон нийтэд хүргэж байх нь эсрэгээрээ олон нийтийн оюун санааг цэвэрлэж байгаа хэрэг юм.

Төгсгөлд нь хатуухан хэлэхэд, Б.Батцэцэг сайд хэвлэх компаниудынхаа бизнесийг, эрх мэдлээ, хөрөнгөө хамгаалахаар бүхэл бүтэн салбарын яамыг хөдөлгөж эхэллээ. Монгол улсын гадаад бодлогыг хариуцдаг стратегийн яам нэг улстөрчийн эрх ашгаа хамгаалах хэрэгсэл болно гэдэг бол монгол төрийн эмгэнэл.

Д.БАТБОЛД