“Эрүүл мэндээ хамгаалж, эдийн засгаа сэргээх 10 их наядын цогц төлөвлөгөө”

Аж ахуйн нэгж, бизнес эрхлэгчдийн эргэлтийн хөрөнгийг санхүүжүүлэх зорилготой “Ажлын байрыг дэмжих зээл” (3%-ийн хүүтэй)-д ₮2 их наяд, Ипотекийн зээл (3%-ийн хүүтэй орон нутгийн / бусад хөнгөлөлт)-д ₮1 их наяд, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой “Малчдыг дэмжих зээл” болон “Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зээл”-д тус бүр ₮500 тэрбум, үлдсэн зургаан их наядыг Төвбанкны репо санхүүжилт болон бусад арга хэмжээнд зарцуулахаар төлөвлөж байв.

Ковид ч алга болсон, бид ч ₮10 их наядынхаа араас нэхэл дагал болоогүй, зорилгодоо хүрсэн байлгүй гээд мартсан байтал өнгөрсөн даваа гарагийн Ерөнхий хяналтын сонсгол “бөмбөг” тэслэх нь тэр. Тэр үед 22 мянган иргэн, ААН-д 789 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгосон бөгөөд зээлдэгчдийн 50% нь 10-50 сая төгрөг, 34% нь 5-10 сая, 11% нь 1-5 саяыг авч, үлдсэн таван хувь нь ₮5 тэрбумаас дээш дүнтэй зээл авчээ. Тэдгээр 109 зээлдэгч нийт зээлийн санхүүжилтийн 55% буюу 436 тэрбум төгрөгийг давуу эрхтэйгээр авсан гэсэн үг.

Хамгийн өндөр дүнтэй хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийн 5 нь ноолуурынх

Цар тахлын үед 10 их наядын цогц төлөвлөгөөний хүрээнд төрөөс хамгийн өндөр дүнтэй зээлийг хамгийн хямд хүүтэй авсан 10 ААН-ийн тэн хагас буюу тав нь ноолуурын компани байх юм. Тодруулбал, “Ханбогд кашмер” ХХК зургаан удаа нийт 68.8 тэрбумыг авсан нь хамгийн өндөр дүн бөгөөд араас нь “Сор кашмер” ХХК 21.5 тэрбум, “Кашмер холдингс” ХХК 16.6 тэрбум, “Гоёл кашмер” ХХК 11.6 тэрбум, “Үлэмж кашмер” 10.5 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээлд хамрагджээ.

Тэртээ тэргүй хөл дээрээ бат зогссон томоохон ноолуурын үйлдвэрүүдэд очиж очиж Ковидын үед хөнгөлөлттэй зээл дахин дахин олгох ямар шаардлага байсан юм бол. Зөвхөн эдгээр таван ноолуурын компанид гэхэд ₮129 тэрбумын нэн хөнгөлөлттэй зээл олгож, ажлын байрыг нь хадгалахаас илүү амин чухал хэрэгцээ тэр үед монголчуудад байсан биш бил үү.

ХАА-н салбарт 2008 оноос хойш хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр, хөнгөлөлттэй зээл, дэмжлэг, урамшууллын зарцуулалтаар хийсэн сонсголын үеэр өнгөрсөн 18 жилийн булхай но-г ухвал барагдахгүй далай гэдэг нь илэрхий болсон. Ердөө тавхан жилийн өмнөх явдал буюу “10 их наядын цогц төлөвлөгөө”-ний хөнгөлөлттэй зээлийнхамрагдалт, зориулалт, зарцуулалтаас харахад хамгийн өндөр дүнтэй багцуудыг улс төрийн хүрээнийхэнтэй ойр томоохон ноолуурын компаниуд болон улс төрчдийн хамаарал бүхий гурилын үйлдвэрүүд хуу хамсан байх нь тэр.

Ноолуур бэлтгэлийн хүрээд зарцуулах ёстой ₮200 тэрбумын эх үүсвэрээ хоёр дахин давуулав

Засгийн газраас Ковидын үед малчдын гарт бэлэн мөнгө оруулах, орлогыг нь тасалдуулахгүй байх хамгийн хурдан суваг нь ноолуурын худалдан авалт гэж үзсэн. Тиймдээ ч 10 их наядын хөтөлбөрийн хүрээнд ХАА-г дэмжих ₮500 тэрбумын зээлийн эх үүсвэр тусгагдсан бөгөөд үүн дотор “хаврын ноолуур бэлтгэлд зориулж ноолуур боловсруулах аж ахуйн нэгжүүдэд 200 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгох”-оор тусгайлан тусгасан байв.

Ноолуур бэлтгэлийн хөтөлбөрт энэ удаа “Говь” ХХК хамгийн өндөр дүнтэй зээл буюу 79.5 тэрбумыг зургаан удаагийн хөөцөлдөлгөөгөөр авчээ. Араас нь “Ханбогд кашмер” ₮47 тэрбум, “Сор кашмер” ХХК 40.6, “Кашмерхолдингс” ХХК 35, “Хатант интернэйшнл” 26.9 тэрбум гэхчлэн нийт 14 томоохон зээлдэгч ₮10 тэрбумаас дээш дүнгээр 202 тэрбумын зээл авсан байна.

Хамгийн гол нь Ноолуур бэлтгэлийн хүрээнд олгохоор төлөлөвсөн 200 тэрбумаасаа давуулж, нийт 84 иргэн, ААН-д ₮397 тэрбумын зээл олгосон нь анхаарал татна.

“Цагаан алт” хөтөлбөрөөс “Ханбогд кашмер” долоон удаа нийт 67 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээл авчээ

Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Цагаан алт” хөтөлбөр 2024-2028 онд хэрэгжих бөгөөд одоогоор нийт 183 иргэн, ААН-д ₮520 тэрбумын зээл олгожээ. “Цагаан алт”-ын хүрээнд хамгийн өндөр дүн бүхий хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийг мөн л “Ханбогд” ХХК тэргүүлж, долоон удаагийн гүйлгээгээр нийт 67 тэрбумын зээл, “Говь” ХХК 66 тэрбум, “Сор кашмер” 36.7, “Гоёл кашмер” 24, Кашмер холдингс” ХХК 23.8 тэрбумыг тус тус зээлсэн байна.

Ингэхэд “Говь”, “Ханбогд” ХХК тэргүүтэй хэдхэн томоохон компаниудад төр нэн хөнгөлөлттэй зээлээ 6-7 удаа олгохоос аргагүй болтлоо манай ноолуурын салбарын үйлдвэрлэл, хүчин чадал доройтсон юм гэж үү. Ноолуурын салбар нь манай улсын уул уурхайн бус экспортын хамгийн том салбар бөгөөд малчдын амьжиргаатай шууд холбогддог онцлогтой.

Иймд ноолуурын салбарын хөнгөлөлттэй зээлүүдийг хамгийн ихээр бөөндөж авдаг дээрх таван компанийн эздийг танилцуулъя.

“Говь” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Баатарсайханы Амарсайханыг монголчууд “бүлэг зодооны” хэргээр нь эчнээ мэддэг болсон. Харин түмэн төрд нүүртэй, Хөдөлмөрийн баатар Ц.Баатарсайхан захирлын улс төр, бизнесийн хүрээлэл, нөлөө хэзээнээсээ том учраас олон зүйл нурших нь илүүц. “Говь”-ийн экспорт, орлого, цэвэр ашиг, хүн хүч, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлын тухай ч ярих нь цаг үрсэн явдал болно.

“Ханбогд кашмер” ХХК-ийн ерөнхий захирал Ч.Ганцэцэг өнгөрсөн жил Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн баатар болсон бөгөөд Хөгжлийн банкнаас авсан ₮25 тэрбумын зээлээ зориулалтын бусаар зарцуулсан нь 2023 оны нээлттэй сонсголоор ил болж байв. 25 тэрбум төгрөг зээлснийхээ найман тэрбумыг ньбанкинд хадгаламж болгож, 13 тэрбумаар нь өмнөх зээлээ хааж, үлдсэн дөрвөн тэрбумыг бусад зүйлд зарцуулсан тухайгаа тэрбээр тайлбарлахдаа “Ноолуурын улирал дууссаны дараа зээл гарсан учир 8 тэрбумыг хадгалаад, хавар нь түүхий эд авсан” хэмээж билээ.

Харин сүүлийн таван жилд Ч.Ганцэцэг захирал хөдөө аж ахуйн салбараас нийтдээ 182 тэрбум төгрөгийн нэн хөнгөлөлттэй зээл авсан нь саяын сонсголоор ил болов. Ямартай ч тэр 1998 онд үүсгэн байгуулагдсан компани өдгөө жилд 1500 гаруй тонн ноолуур боловсруулж, 300 000 сүлжмэл, 300 000 нэхмэл/оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай болгож, 700 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж буй.

“Кашмер холдингс” ХХК-ийг хэрэглэгчид “Эвсэг” брэндээр нь илүү сайн мэддэг. 1981-1982 оны үед “Ээрмэл” компанийн суурин дээр байгуулагдсан “Кашмер холдингс” өдгөө Монголын ноос, ноолуурын салбарын томоохон боловсруулах болон бэлэн хувцас үйлдвэрлэгч компаниудын нэг болжээ. "Кашмер холдингс"-ийн Зөвлөх зөвлөлийн дарга Б.Ёндонжамц 2021 оны тавдугаар сард Хөдөлмөрийн баатар цолыг Ц.Баатарсайхантай хамт нэг өдөр хүртсэн юм. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга тухайн үед түүнийг Монголын ноос ноолуурын салбарыг дэлхийд өрсөлдөхүйц болгоход хувь нэмэр оруулсан хүн гэж онцолж байв.

Харин тус компанийн эзэн гэгддэг Сэмбээжавын Мөнхжаргал нь “жижиг” Тавантолгойн томоохон хувьцаа эзэмшигч, нийслэлийн А зэрэглэлийн газарт эзэн суусан нэгэн гэж хэвлэлээр цоллуулж байсан нэгэн.

“Сор кашмер” ХХК мөн 1998 онд байгуулагдсан бөгөөд 2013 оноос хойш гүйцэтгэх захирлаар нь Б.Бархасбадь гэдэг хүн ажиллаж байгаа гэж нээлттэй мэдээллийн санд буй ч компанийн цахим хуудаст бол СЕО нь М.Эрдэнэтуяа гэж мэдээлжээ. Тэрбээр жилд 800 орчим тонн ноолуур, 200 тонн тэмээний ноос, 30 гаруй тонн сарлагийн хөөвөр, 200 гаруй тонн хонины ноос боловсруулах хүчин чадалтай, 150 орчим ажилтантай компанийг удирддаг.

“Гоёл кашмер” ХХК нь 2005 онд дөрвөн ажилтантайгаар компани болж албан ёсоор байгуулагдсан, гэр бүлийн бизнес аж. Гүйцэтгэх захирал нь Б.Ариунаа хэмээх бүсгүй. Тус компани өдгөө 200 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж, жилд 300 000 ширхэг ноолууран сүлжмэл, нэхмэл, оёмол, мөн арьсан эдлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна.

2023 онд цахилгааныг нь тасалж, зарим барилгыг буулгах хүртэл асуудал яригдаж байсан “Aqua Garden” хотхон өнөөдөр дахин цахилгаантай болж, орон сууцны худалдаагаа үргэлжлүүлж байна. УБЦТС-ийн мэдээлснээр тус хотхонд төрөөс эрчим хүчний эх үүсвэр өгөөгүй бөгөөд хувийн цахилгаан түгээх станцаас эрчим хүч авч байгаа аж. Мөн УБЦТС тухайн хувийн станцыг яг ямар байгууллага эзэмшдэг талаарх мэдээлэл өөрсдөд нь байхгүй гэж тайлбарласан байна.
Харин өнөөдөр “Aqua Garden”-ийн албан ёсны сайтад 27 төрлийн байр борлуулалтад байгаа бөгөөд борлуулалтын алба нь өдөр бүр ажиллаж байгааг мэдээлжээ. Түүнчлэн хотхоны газар, барилгын асуудлаар шүүхийн маргаан үргэлжилж ирсэн. 2026 онд шүүхийн шатанд хэд хэдэн шийдвэр гарсан бөгөөд мэдээллээр одоо баригдсан блокуудын газрын зөвшөөрлийг цуцлах тухай нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож, харин Дунд голын үерийн идэвхтэй хамгаалалтын бүстэй давхцсан дараагийн ээлжийн барилгуудын газрын зөвшөөрөлтэй холбоотой өөр шийдвэр гарсан байна.
Гэтэл төрийн байгууллагууд өмнө нь барилгын зөвшөөрөл, цахилгаан, ашиглалтад оруулахтай холбоотой асуудлыг хөндөж байсан ч өнөөдөр цахилгаан нь асаж, байр нь худалдаалагдаж байна.
Төрийн шийдвэр эцэслэн хэрэгжихээс өмнө том хөрөнгө оруулалттай төсөл бодитоор ажиллаад, байр нь худалдаалагдаад байвал хууль, төрийн шийдвэр бүх компанид адилхан үйлчилж байна гэж хэлж болох уу?
Энэ асуудал дээр холбогдох байгууллагууд цахилгаан ямар үндэслэлээр холбогдсон, барилгын зөвшөөрөл ямар шатандаа байгаа, орон сууц худалдаалж байгаа эрх зүйн үндэслэл нь юу болохыг тодорхой тайлбарлах шаардлагатай байна.

Тухайлбал, ЗГХЭГ-ын дарга Б.Энхбаяр 2026 оны тавдугаар сарын 18-нд Нийслэлийн Засаг даргыг огцруулах Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцуулаад “Би дөнгөж сая нэгдмэл Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцууллаа. Зүгээр нэг нэгдмэл улс гэж онцолж хэлсэнгүй. Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасанчлан манай улс бол нэгдмэл улс, холбооны улс биш. Муж улсуудад хуваагддаггүй. Нэг төртэй, нэг Монгол УИХ, нэг Ерөнхий сайдтай, нэг ард түмэнтэй улс” гэж байв

Үүнээс гадна Барилгын тухай хуулийн 47.2-т “Барилгын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуульд заасан чиг үүргээс гадна хяналт шалгалтыг хэрэгжүүлнэ” гэж зааснаар Орхон аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын хяналтын хаана үлдсэн нь хачирхалтай.

Хог хаягдлыг цуглуулах, ангилан ялгах, тээвэрлэх зориулалт бүхий талбайтай байна” гэж заасан байдаг. Энэ дагуу АТД-61-0019/25 дугаартай Архитектур төлөвлөлтийн даалгавартаа “Дизель прогресс” ХХК-д барилгажих талбай нь 1700 мкв газрын 583.2 мкв газарт, ногоон байгууламж, зам талбай нь 652.4 мкв байхыг даалгасан.

Ерөнхий төлөвлөгөөнд “Дизель прогресс” ХХК нь “Эзэмшиж буй 1700 мкв газрынхаа 1056.6 мкв газарт хоёр блок 82 айлын барилгаа 27 машины зогсоолтой барина” гэж тусгасан. Гэтэл тус орон сууцны барилгын угсралтын ажлаа бүтэн жилийн өмнө эхлэхдээ 1700 мкв газраа дүүргэн барьчихсан байдаг.

Тус газар нь уг байрлалд “Парк вью” хотхоныг барих зориулалтаар “Аи ти жи эм” ХХК-ийн эзэмшиж буй 145800 мкв газрын дунд нь олгогдсон байдаг.

Тодруулбал, “Алтай констракшн” ХХК-ийн захирал Х.Бат-Эрдэнэ “Монгол Улсын 120 суманд хуурай сүүний үйлдвэр барина. Үүнээс эхний ээлжид 60 үйлдвэрийг байгуулна” гээд хамаарал бүхий “Монгол драй милк” ХХК-иараа Хөгжлийн банкнаас 2017 онд жилийн 13.44 хувийн хүүтэйгээр 14 964 970 ам.долларыг зургаан жилийн хугацаатайгаар зээлсэн.

Хөгжлийн банкнаас зээлийг төлүүлэх, барьцаалсан нүүрсний лицензийг өр төлбөрт нь тооцож 2019 оны есдүгээр сарын 23-нд нэхэмжлэл гаргасан байна. Уг лиценз нь Дорнод аймгийн Баянтүмэн сумын нутаг дэвсгэрт байрладаг Хашаатын цавын хүрэн нүүрсний ордынх юм.

Зээлийн хугацаа нь хэтрээд 12 жил болж байгаа аж. Тэрээр 2017 оны долдугаар сарын 5-ныг хшртэл 718 856 ам.доллар, 7 565 евро, тухайн үеийн ханшаар нийт 1 253 667 776 төгрөг төлөөд дахиж төлөлт хийгээгүй байна.

Ер нь бол, “Эрэл” ХХК-ийн захирал Б.Эрдэнэбатын өр төлбөрийн асуудал “Алтай констракшн” ХХК-ийн захирал Х.Бат-Эрдэнийнхтэй адилхан шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа удааширч, гол барьцаатай холбоотой гацаа маргаан үүсээд байгаа аж.

Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат агсны шадар туслах П.Цагаан хожмоо УИХ-ын гишүүн, Сангийн сайд, Боловсролын сайд болж төрд томорсон. Гэвч одоо орон шоронгийн хаалга татахдаа тулж, Сингапурт “бүгэж” буй. Удаах Ерөнхийлөгч Н.Багабандийн шадар туслах Т.Аюурсайхан хожмоо УИХ-ын гишүүн, Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд болж төрд томорсон. Гэвч одоо 2.6 жилийн ялтай, торны цаана сууж буй. Харин гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын шадар туслах Б.Тулга одоо УИХ-ын гишүүн, бас Боомтын сэргэлтийн сайдаар ажиллаж байна. Бүтэн 20 жил Н.Энхбаярт хоёргүй сэтгэлээр хүчин зүтгэж, хариуд нь ийнхүү ордонд УИХ-ын гишүүн болж орж ирсэн нь энэ. Хэн нэгний цүнхийг тууштай барьвал хожим хэрхэн томорч болдгийн төгс үлгэрлэл, үнэнч зан үр дүнд хүргэдгийн сонгодог жишээ гэж хэлж болно, түүнийг.

1980-аад оны сүүлээр Дорнод, Дорноговь аймгийн цагдаагийн газарт мөрдөн байцаагч, ахлах мөрдөн байцаагч, тасгийн даргаар ажилласан Б.Дэлгэрсайхан 1993 оноос “Дорнын говь”-ийн Б.Дэлгэрсайхан, “Болдтөмөр Ерөө гол”-ын Б.Дэлгэрсайхан гэгддэг болсон. 2016 онд УИХ-ын гишүүн болж, 2023 онд Монгол Улсын сайд бөгөөд нийслэл Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэл бууруулах үндэсний хорооны дарга, 2024 оноос Зам тээврийн сайдаар ажиллаж байгаа. Тэрбээр анх 2016 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод АТГ-т тайлагнасан ХОМ-тээ “Би “Дорнын говь” ХХК, “Монголиан Транс Ложистик” ХХК, “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь Шанд Анд” ХХК, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК, “Их говийн Шанд” ХХК, “Их Дэлгэрэх хэт” ХХК, “Ди Эс Эн Кей” ХХК, “Монтаймайнз” ХХК, “Миллениум Саксэс” ХХК, “Дорнын төмөр зам” ХХК, “Эйфел Вью Юниверсал Холдингс” ХХК гэх 12 компанийг эзэмшдэг” гэж мэдүүлж байв. 2016 онд “Би “Дорнын говь” ХХК,” Монголиан Транс Ложистик” ХХК, “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь Шанд Анд” ХХК, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК, “Эйфел Вью Юниверсал Холдингс” ХХК гэх зургаан компани эзэмшдэг” гэсэн. Эзэмшдэг компанийх нь тоо багасссар 2021 онд “Би “Монтай Эрдэнэ” ХХК, “Дорнын говь” ХХК гэдэг хоёр компани эзэмшдэг”, 2022 оноос хойших ХОМ-тээ “Ганцхан “Монтай Эрдэнэ” ХХК-ийг эзэмшдэг” гэж мэдүүлжээ.

Анх гишүүн болохдоо 12 компанитай гэж мэдүүлж, хойтон жил нь зургаан компани, өнөөдөр нэг л компани эзэмшдэг гэж АТГ-т мэдүүлдэг болсон. Энд гол яригдах “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийг мэдүүлэхээ больсон. Б.Дэлгэрсайханы олон компаниар төрөл бүрийн бизнес хийж, тэдгээрийн дундаас “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иар хэрхэн будлиан хутгасныг Монголын ард түмэн 10 гаруй жилийн өмнөөс мэддэг болсон. “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК өнөөдөр ашиглалтын 275.01 га газартай Хандгайт MV-017607, 1405.41 га газартай Баянгол MV-008888, 761.13 га газартай Баянгол MV-021585 лицензүүдийг, хайгуулын MV-021585, Дулаанхаан XV-014453, Дулаан уул XV-013814, Хонгор-1 XV-012602 лицензүүдийг эзэмшдэг. Эдний дундаас Баянголын төмрийн орд нь ойролцоогоор 110 сая тонн төмрийн хүдрийн нөөцтэй, Монголын томоохон стратегийн шинжтэй ордуудын нэг. Тус ордыг “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК ил болон далд уурхайн аргаар ашигладаг. Олборлосон хүдрээ Сэлэнгэ аймгийн Шаамар сумын Дулаанхаан тосгон дахь Цагаан хаалга өртөө болон салбар төмөр замаар дамжуулан үндсэн сүлжээнд холбон тээвэрлэдэг. Тэрбээр 2020 оны сонгууль дөхсөн зургадугаар сарын 29-нд Төрийн ордонд “Монголын стратегийн төмрийн хүдрийн ордын лицензийг эзэмшигч “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийнхаа хувийг албан ёсоор бусдад шилжүүлж, оффшор бүсээс хөрөнгөө татаж авсан” гэж мэдээлэл хийсэн. Тэгэхэд “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн толгой компани болох “Mongolian Dornun Gobi Iron Ore Com­pany Limitd” нь Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улсад бүртгэлтэй болсон байв. Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улс манай улсын зарласан оффшор бүсийн жагсаалтад багтдаггүй учир тэрбээр хөрөнгөө цэвэр харагдуулахаар тооцсон бололтой.

Гэхдээ УБЕГ-ын бүртгэлээр “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хамаарал бүхий этгээдээр Б.Дэлгэрсайхан бүртгэлтэй хэвээр байна. Хэдий “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иа Их Британийн Умард Ирладын Нэгдсэн Вант Улс руу цөлж холдуулсан ч тэндэх болон Монгол Улсын бүртгэлийн баримтаар тус компанийн 78 хувийг Хятадын иргэн Ли Шаомин эзэмшиж, Б.Дэлгэрсайхан 22 хувийг эзэмшдэг хэвээрээ байна. Харин одоо түүний “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-иа нуухгүйгээр мэдүүлдэг байсан, УИХ-д ороогүй байх үеийн гэмт үйлдлүүд одоо сөхөгдөж эхлэх нь.

“Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 78 хувийг эзэмшдэг Ли Шаомин болон түүний хөрөнгө оруулалтын баг тус компанийн хяналтын хувьцааг бүрдүүлдэг. Аливаа бизнесийн 78 хувийг эзэмшигч гэдэг бол түүнийхээ хэмжээгээр хөрөнгө оруулсан гэсэн үг. Тэрбээр “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК Төмөртэйн төмрийн хүдрийн ордыг ашиглаж байхаас уурхайн бүтээн байгуулалт, түүний дотор уурхайн барилга байгууламж, олборлолт, баяжуулах, тээвэрлэлт, дэмжих дэд бүтцийг хөгжүүлэхтэй холбогдуулан ойролцоогоор 1.89 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийжээ. Ли Шаоминий баг үйлдвэрлэлийн зургаан шугам, ойролцоогоор 130 километр төмөр зам барьсан. Мөн Хятадад үйлдвэрлэсэн 2007 ширхэг ачааны вагон, Орост үйлдвэрлэсэн 1000 ширхэг ачааны вагон, Хятадад үйлдвэрлэсэн 12 ширхэг зүтгүүр нийлүүлжээ. Үүний дээрээс ойролцоогоор 25 километр урттай цахилгаан дамжуулах шугам, цахилгааны хоёр дэд станц, ойролцоогоор 60 километр урттай зам, төмөр замын таван ширхэг өртөө, тэсрэх бодис хадгалах байгууламж, 8000 гаруй мкв талбай бүхий оффисын барилга, ажилчдын байр, спортын байгууламж, зочдын байр, агуулах болон бусад туслах барилга, байгууламжуудыг хөрөнгө гаргаж байгуулжээ. Эдгээрт Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаомин зөвхөн хувьцаа эзэмшигчийн хувиар биш уул уурхай, боловсруулах, тээвэр, эрчим хүчний хангамж, ложистик болон туслах барилга, байгууламжуудыг хамарсан цогц аж үйлдвэр, дэд бүтцийн хөрөнгө оруулалтын төслийг амжилттай хэрэгжүүлжээ. Тэрбээр энэ бүх хөрөнгө оруулалтыг хийхдээ өөрийн эзэмшлийн хувьцааг эргэлтэд оруулах замаар Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудаас 1.89 тэрбум ам.долларын санхүүжилт авчээ. Гэтэл эдгээр хөрөнгө оруулалтаар боссон бүтээн байгуулалтууд дууссанаас хойш “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 22 хувийг эзэмшдэг Б.Дэлгэрсайхан нь 78 хувийн хяналтын хувьцааг эзэмшдэг Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминий хууль ёсны эрх, ашиг сонирхлыг удаа дараа ноцтойгоор зөрчих болжээ. Б.Дэлгэрсайхан “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал П.Чулуунхүү нар нь Монгол Улсын Компанийн тухай хуулийн дагуу хувьцаа эзэмшигчдийн хурлыг хуралдуулахаа больжээ. Үүний үр дүнд Ли Шаомин нь гүйцэтгэх захирал болон түүний багийн гишүүдийг томилох, тэдний эрх мэдлийг тодорхойлох, ногдол ашгийн хуваарилалтын хэмжээг батлах, хөрөнгө оруулалтаа эргүүлэн авах, аудитын компанийг томилох, компанийн үйл ажиллагаа, санхүүгийн тайланг хянаж үзэх зэрэг хууль ёсны хувьцаа эзэмшигчдийн үндсэн эрхээ хэрэгжүүлэх боломжоо бүрэн алдсан байна. Энэ хууль бус үйлдлээс шалтгаалан 2016 оноос хойш Хятадын хөрөнгө оруулагч талд ногдол ашиг тараагдаагүй байна. Хэдийгээр тус компани хэвийн үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж, орлого, ашиг олсоор байгаа ч Хятадын хөрөнгө оруулагчид болон холбогдох Хятадын төрийн өмчит санхүүгийн байгууллагуудад төлөх ёстой төлбөрүүд олон жилийн турш хойшлогдож, шийдэгдэлгүй өнөөдрийг хүрчээ.

Энэ бүхэн нь Б.Дэлгэрсайхан бүх хөрөнгө оруулалтыг өөрийн болгох шуналд хөтлөгдсөнтэй холбоотой. Тэрбээр Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминыг өөрийн компанийн нярав О-гийн хамтаар Монгол Улсын шүүхээр шийтгүүлж, гэмт хэрэгтэн хэмээн цоллох үйл ажиллагааг зохион байгуулж, Монгол Улсад ирэх боломжгүйгээр хөөж явуулжээ. 2022 онд Монгол Улсын шүүх, ХЗДХЯ-ны мэдээлэлд “Болдтөмөр Ерөө гол” компанийн хувьцаа эзэмшдэг байсан Хятадын иргэн Ли Шаомины хөрөнгийг нярав О гэж эмэгтэй нь 317 сая ам.долларын зээл авахад хамтран оролцож, хувьдаа 612 сая төгрөгийн мөнгийг завшсан гэж байв. Монгол Улсаас хөөгдөөд эх орондоо очсон Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаомин хөрөнгө оруулалтын асуудлаараа холбогдох газруудад ханджээ. Үүний дагуу Бээжин дэх арбитрын шүүхээс “Б.Дэлгэрсайханаас Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудад учруулсан хохирол гэж 2 тэрбум гаруй ам долларыг төлүүлэх” шийдвэрийг гаргажээ. Харин Б.Дэлгэрсайхан нь Бээжингийн арбитрын шүүх өөрийнх нь өр төлбөрийг хэлэлцэхийг мэдээд өмнө нь бүх мөнгөө Зүүнбаян-Хангимандалын төмөр замын бүтээн байгуулалтыг санхүүжүүлсэн байна. Тэрбээр 400 сая ам.доллар зарцуулсан. Өнөөдөр энэ мөнгөө Монгол Улсын Засгийн газраас гаргуулж авахаар хөөцөлдөж байгаа.

Ийм байдлаар Хятадын Засгийн газраас Б.Дэлгэрсайханы Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудыг хохироосон асуудалд анхаарч, өөрийн иргэн, хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминд эрх зүйн туслалцаа үзүүлэх үйл ажиллагааг эхлүүлжээ. Нэг ёсоор Хятадын төрийг хулхидсан Б.Дэлгэрсайханаас өр нэхэх тухай Бээжинд яриад эхэлжээ. Үүний эхлэл болж, “Болдтөмөр Ерөө гол” ХХК-ийн хувьцааны 78 хувийг эзэмшдэг, Хятадын хөрөнгө оруулагч Ли Шаоминаас Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудыг хохироосон Б.Дэлгэрсайханаар өрийг нь төлүүлэхэд анхаарч өгөхийг хүссэн тайлбар бүхий захидлыг манай улсын гадаад харилцааны шугамаар холбогдох байгууллагад ирүүлсэн байна. Түүнд “Уул ус, гол мөрнөөр холбогдсон найрсаг хөрш орнууд болох Монгол, Хятад улсын харилцан итгэлцэл, харилцан ашигтай хамтын ажиллагаа, стратегийн түншлэлийг сүүлийн жилүүдэд бэхжүүлсээр байна. Хоёр улсын харилцаа гүнзгийрч, томоохон хамтын ажиллагааны төслүүд хэрэгжиж байгааг би үргэлж сайшааж, үнэлж ирсэн. Харамсалтай нь, Монгол Улсад хэрэгжиж буй төмрийн хүдрийн уурхайн төсөлтэй холбогдуулан Хятадын хөрөнгө оруулагчид, түүний дотор Хятадын төрийн өмчит санхүүгийн байгууллагуудын хууль ёсны эрх, ашиг сонирхол ноцтойгоор зөрчигдөж, эдийн засгийн ихээхэн хохирол амссан. Энэхүү маргаан нь зөвхөн Хятадын хувийн хөрөнгө оруулагчдын хууль ёсны эрх, ашиг сонирхолд хамаарахаас гадна Хятадын хөрөнгө оруулалтын корпораци, Хятадын хөгжлийн банк, Хятадын экспорт-импортын банк, Хятадын амь насны даатгалын компани зэрэг Хятадын төрийн өмчит томоохон санхүүгийн байгууллагуудын олгосон санхүүжилттэй холбоотой үндсэн зээл, хөрөнгө оруулалтын өгөөж, хуримтлагдсан хүү, боломжийн зардлыг нөхөн төлүүлэхтэй холбоотой юм. Энэ асуудал нь санхүүгийн болон хууль эрх зүйн хувьд чухал үр дагавартай. Дээрх нөхцөл байдал нь Хятадын хөрөнгө оруулагчдад ихээхэн хэмжээний эдийн засгийн хохирол учруулж, тэдний болон санхүүгийн байгууллагуудын Монголд хөрөнгө оруулах итгэлд сөргөөр нөлөөлсөн. Мөн Хятадын хөрөнгө оруулалтыг хамгаалах, Хятадын санхүүгийн байгууллагуудын хууль ёсны ашиг сонирхол, Монгол-Хятадын эдийн засгийн өргөн хүрээтэй хамтын ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлөх боломжтой. Өнгөрсөн хугацаанд миний бие хоёр орны хоорондын харилцан итгэлцэл, хамтын ажиллагааны харилцааг хадгалах, хөрөнгө оруулагчдын итгэлд сөргөөр нөлөөлөхөөс зайлсхийж маргааныг яриа хэлэлцээ, харилцан ойлголцол, эв найртай зөвлөлдөх замаар шийдвэрлэхийн тулд бүх хүчээ дайчлан ажилласан. Харамсалтай нь эдгээр хүчин чармайлтын дүнд ямар ч чухал ахиц дэвшил гарсангүй” гэжээ. Үүнийг дүгнэхэд Б.Дэлгэрсайханы Хятадын төрийн өмчит компаниудад үлэмж хэмжээний хохирол учруулсан эл асуудал нь түүнийг Хятад улсын хар жагсаалтад оруулж магад. Зөвхөн Б.Дэлгэрсайхан ч бус түүний энэ үйлдлээс болж улсаараа хар жагсаалтад багтаж, хөрөнгө оруулалт, томоохон санхүүгийн хоригт ороход бэлэн болсон байна. Хятадад шүүх болон арбитрын шийдвэрийг биелүүлээгүй хувь хүн, хуулийн этгээдийг Хятадын Улсын Дээд Шүүхээс гаргадаг "Итгэл алдагдагсдын хар жагсаалт" буюу List of Dis­honest Judgment Debtors /хятадаар Lao lai/-д оруулдаг систем үйлчилдэг байна. Нэг үгээр хэлэхэд, хоёр улсын харилцаанд сөрөг нөлөөтэй. Нэн ялангуяа Монгол Улсын эдийн засагт асар хохиролтой. Хятад улсаас Монголд оруулах хөрөнгө оруулалт царцах эрсдэлтэй. Жишээ нь, зам тээвэр, уул уурхайн төслүүд зогсож болзошгүй. Маш ноцтой нь Хятад улс өр төлбөрөө авахын тулд хүч хэрэглэхийг ч үгүйсгэхгүй нөхцөл үүслээ.

Х.Ганжуур

Соёлын сайд Ч.Номинтой ана мана, ач тач үзэлцэж, 18 тэрбум төгрөгийн соёлын ваучерыг эсэргүүцснээр Жудагийн Баярмаа гэх гишүүн УИХ-д орж ирснээ зарлаж, олны анхааралд орж байлаа. Гэвч үнэн хэрэг дээрээ Ж.Баярмаа эсэргүүцэж байсан 18 тэрбумын төсвөө батлагдахад “Кноп ажиллаагүй” гэх шалтгаанаар дэмжсэн санал өгсөн. Ийн нэг төсөл дээр “хоёр нүүр” гаргасан Ж.Баярмаагийн үнэн төрх чухам аль нь юм бэ гэдгийг олон нийт тааж ядаад хоцорсон. Ж.Баярмаа Увс аймгийн харьяат. Улаанбаатар хотод төрж өссөн ч аав, ээж нь Сэлэнгэ аймагт суурьшсанаар Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын 10 жилийн сургуулийг дүүргэсэн байдаг. 1995 онд тухайн үеийн Гадаад харилцааны дээд сургуулийг орчуулагчаар төгссөн. Сүүлд МУИС-д эрх зүйчээр суралцаж, Японд мэргэжил дээшлүүлсэн. Мөн намтартаа МУИС-д эдийн засагчаар суралцсан гэж бичсэн байдаг.

Ж.Баярмаа МҮАН-ын дэргэдэх “Шинэ-Үе” залуучуудын байгууллагад орж улс төрийн гараагаа эхлүүлсэн ч АН-ын залуучуудын байгуулж байсан “Од” фракцынхны нэг нь тэр. УИХ-ын гишүүн асан З.Нарантуяагийн туслахаар ажиллаж байсан түүнийг сүүлд Сангийн сайд асан С.Баярцогтын фракцад “урвасан” гэдэг. Тиймдээ ч АН-ын жагсаалтын зургадугаарт эрэмбэлэгдэж, Засгийн газрын эсрэг хүчтэй дуугарахад нь ар тал нь болдог гэх яриа Саарал ордныхон дунд бий. Ж.Баярмаа хөрөнгө орлогын хувьд өөрөө жилийн 10 сая төгрөгийн орлоготой, гэр бүлийн орлого нь 420 сая, 3.2 тэрбум төгрөгийн орон сууцтай, 600 сая төгрөгийн үнэлгээ бүхий газартай, 150 сая төгрөгийн хадгаламжтай гэж мэдүүлсэн байдаг.

Ж.БАЯРМААГИЙН НӨХӨР Я.ГАНСҮХ “ГАНГА-ИЛД” ХХК-ААРАА ДАРХАН ЦААЗАТ БОГДХАН УУЛАНД ГАЗАР АВСАН УУ

Ж.Баярмаагийн улс төрийн гол “менежер” нь түүний нөхөр Ядамсүрэнгийн Гансүх. Говь-Алтай аймгийн Баян-Уул сумын уугуул, улс төр судлаач мэргэжилтэй нэгэн. Я.Гансүхийн хувьд Ерөнхий сайд асан С.Наранцацралт агсны зөвлөхөөс эхлээд Эрчим хүчний сайд асан М.Сономпил тэргүүтэй АН-ын улстөрчдийн сонгуулийн менежер, зөвлөхөөр ажиллаж ирсэн арвин туршлагатай. Мөн АН-ын “Од” клубыг үүсгэн байгуулагчдын нэг аж.

Бизнесийн тухайд Ж.Баярмаа 2019 онд “Хатан ээжийн өргөө” ХХК, “Ганга-Илд” ХХК, “ДЦС Капитал” ХХК, “Шинэ зууны энерги” ХХК, “ММС трэйд” ХХК-д хувь эзэмшдэг гэж хөрөнгө орлоготоо мэдүүлж байж. Гэхдээ 2023 онд нэг ч компанид бүртгэлгүй гэж хөрөнгө орлогоо мэдүүлсэн байдаг. Харин түүний хувь эзэмшдэг байсан гэх “Ганга-Илд” ХХК-ийг өдгөө түүний нөхөр Я.Гансүх Ц.Үлэмжбаяр гэгчтэй хамтран эзэмшдэг болжээ. Улмаар УИХ-ын гишүүн Ж.Баярмаагийн нөхөр Я.Гансүх “Ганга-Илд” ХХК-аараа дамжуулж 2015 онд Хан-Уул дүүргийн IV хороо, Богдхан уулын Дархан цаазат газрын хязгаарлалтын бүсэд аялал жуулчлалын бааз байгуулна хэмээн байгаль орчны үнэлгээ хийлгэж байжээ. Угтаа бол Дархан цаазат Богдхан уулын орчимд аялал жуулчлалын бааз байгуулах нэрээр газар эзэмшиж, хаус хотхон цэцэглүүлдэг жишгээр Ж.Баярмаагийн нөхөр Я.Гансүх газар эзэмшсэн гэсэн үг. Түүнчлэн Ядамсүрэнгийн Гансүх нь “Шинэ Зуун Энержи” компанийн эзэмшигч. Тус компани нь Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын эрчим хүчийг хангадаг станцтай. Ингээд үзвэл, гишүүн Ж.Баярмаагийн 2025 оны төсвийг батлах үеэр эрчим хүчний асуудлыг хамгийн их ярьж, шүүмжилж байсан нь чин үнэн эсвэл санамсаргүй тохиолдол биш байсан гэсэн үг.

ХАДГАЛАМЖ ЗЭЭЛИЙН ХОРШООГООР АЛДАРШСАН АХ НАРЫНХ НЬ БАРИЛГЫН БИЗНЕС

Ж.Баярмаа өөрийгөө “Би жирийн нэг багш айлын хүүхэд. Миний аав, ээж хоёул багш. Аав минь “Шударга Жудаг” хэмээн олонд танигдсан. Аав минь боловсролын системийг шүүмжилдэг байсан учраас хөдөө, орон нутаг руу томилчихдог байлаа” хэмээн хэд хэдэн ярилцлагадаа онцолсон байдаг. Өөрийнхөө хичээл зүтгэлээр өдийг хүрсэн гэх имиж бүрдүүлж, улс төрийн “пиар”-аа хийж ирсэн Ж.Баярмаа “Глоб Кредит”-ийн гэж алдаршсан Жудагийн Мэндбаярын төрсөн дүү. Угтаа бол Ж.Мэндбаяр нь 2006 онд Хадгаламж зээлийн хоршоогоор олон иргэнийг залилсан хэрэгт холбогдож, “аавын хаалга” татсан алдартай нэгэн. Тухайн үед Ж.Мэндбаяр “Глоб Кредит” хадгаламж зээлийн хоршоог ах дүү нартайгаа хамтран байгуулж, дампуурахад нь 11.7 тэрбум төгрөгийн хэрэгт холбогдож, 10 жилийн ял сонсож байлаа.

Хэдийгээр хадгаламж зээлийн хоршоо нь дампуурч, Ж.Баярмаагийн ах Ж.Мэндбаяр хуулийн хариуцлага хүлээсэн ч “Глоб кредит” компанийн охин компаниудынх нь бизнес цэцэглэж, өдгөө Ж.Баярмаагийн ах нар Монголын барилгын салбарын тодорхой хувийг “базаж” байгаа билээ. Тухайбал, Ж.Баярмаагийн төрсөн ах Жудагийн Энхбаяр “Глоб-Интернэшнл” ХХК, “Говь-Яшилт” гэх компанитай. Мөн түүний эхнэр Нармандахын Энх-Амгалан нь “Арвин-Үржих”, “Өндөр хурд алт” ХХК-ийн эзэмшигч. Мөн Н.Энх-Амгалан нь Бадрахын Энхболд, Цэвээний Баттулга нартай “Юу Би Эм Кэй сервис” компанийг хамтран эзэмшдэг. Тус компани нь “Виннер” төслийн хүрээнд 2019 онд Модны хоёрт 30 айлын орон сууц, 2021 онд Нисэхэд 120 айлын орон сууц, 2022 онд Зайсанд 120 айлын орон сууц барьж, ашиглалтад оруулсан байдаг. Тэгвэл одоо Бадрахын Энхболдын нэр дээр бүртгэлтэй “Виннер констракшн” ХХК нь Хан-Уул дүүргийн XXI хороо, Буянт-Ухаа спорт цогцолборын баруун урд “Winner castle” гэх 770 айлын орон сууцны хотхоныг барьж байгаа аж. Хэдийгээр “Winner castle” хотхоныг барьж байгаа “Виннер констракшн” ХХК нь Б.Энхболдын нэр дээр бүртгэлтэй ч Ж.Баярмаагийн бэр эгч Н.Энх-Амгалан гол эзэн нь. Тиймдээ ч Н.Энх-Амгалан барилгын борлуулалтын ажлыг нь төрсөн дүү Н.Энх-Отгондоо нь хариуцуулсан байна.

Харин том ах Ж.Мэндбаяр нь “Туул менежмент” ХХК-ийг 2017 онд үүсгэн байгуулсан. Тус компанийн хувь эзэмшигчээр “Өнөр хаус” ХХК бүртгэлтэй. “Өнөр хаус” ХХК-ийг Ж.Мэндбаярын хүү М.Өнөрбаяр үүсгэн байгуулсан. Тус компани нь үл хөдлөх, хөрөнгө зуучлалын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаад сүүлд телевизийн контент боловсруулах, борлуулах мөн бизнесийн төсөл боловсруулах, хэрэгжүүлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулах болсон байна.

Ийн шударга үнэнч, эгэл боргилын дүрээр олонд танигдахыг хичээж буй Ж.Баярмаа нь үнэндээ улс төрд “том” артай, бизнесийн салбарт хөлөө олчихсон нэгэн гэдгийг дээрх баримтууд хангалттай хэлнэ. Дашрамд сонирхуулахад, Ж.Баярмаагийн төрсөн ах Ж.Мэндбаяр “Хадгаламж зээлийн хоршоо дампуурсан нь төрийн оролцоотой. Мөн бидний хөрөнгийг үнэгүйдүүлж, завшсан” хэмээн хэвлэлд олон удаа ярьж байсан. Тэгэхээр дүү Ж.Баярмаа нь улс төрд ахан дүүсийнхээ санхүүгийн шархыг нөхөх, ар гэрийнхээ бизнесийг томруулахаар зүтгэж байхыг ч үгүйсгэх аргагүй юм.