Залуу уран бүтээлч Э.Билгүүнтэй ярилцлаа. Тэрбээр Чойдог нэрээр уран бүтээлүүдээ туурвидаг билээ.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Хамгийн анхны уран бүтээлээс нь яриагаа эхлэх үү?

-Сайн байна уу, хамгийн анхны дуугаа “Муухай” нэрээр гаргаж байлаа. Нэг аян дээр шууд үглэж байгаад муухай гэсэн сэдэв нь таалагдаад, уран бүтээл болгосон нь тэр л дээ.

-Дууны үгээ өөрөө бичдэг учраас дуу бүр нь таны сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж байх. Тэр дундаас таныг бүрэн илэрхийлэх дуу аль нь вэ?

-Яг нэг дууг онцолж, өөрийгөө илэрхийлэх дуугаар сонго гэвэл Blej-тэй хамтарсан “Burnout” дуугаа нэрлэнэ. Энэ үгний утга нь burnout буюу хамаг эрч хүчээ гаргаад дууссан гэсэн утгатай. Тус уран бүтээл өөрийгөө зоригжуулж, хүчээ буцаан хуримтлуулахыг хүсэж, тэмүүлсэн утгатай учраас намайг илэрхийлэх уран бүтээлээр сонголоо.

-Хэзээнээс яагаад уран бүтээлч болохоор шийдсэн бэ?

-Ер нь тун сониуч хүн. Олон зүйл сонирхдог, оролдож үзэх дуртай. Гэхдээ багаасаа л хип хоп хөгжимд дуртай байсан учраас дуу, уран бүтээл хийж үзнэ гэж боддог байсан. Бодлоо бодит болгож, дууны үг бичиж эхэлсэн. Тэгээд ер нь тууштай уран бүтээл хийж байхаар шийдсэн дээ.

-Та дуунуудынхаа дүрс бичлэгт их анхаарал хандуулдаг юм шиг санагддаг. Дүрс бичлэгээ хэрхэн хийдэг талаараа ярихгүй юу?

-Дуугаа хийхдээ л дүрс бичлэгээ ямар хийх талаараа төсөөлчихсөн байдаг. Бичлэгээ хийхдээ найруулагч Hiroshi найздаа болон хамт олонтой нь зөвлөлддөг. Би кино үзэх дуртай учраас дууны дүрс бичлэг гэдэг заавал анхаарал хандуулах ёстой тусдаа урлаг гэдгийг сайн мэддэг. Дуу, дүрс бичлэг төгс хосолсон уран бүтээл хийхийг л зорьдог доо.

-Хүнд зориулж хийсэн уран бүтээл байдаг уу?

-Одоогоор хүнд зориулсан уран бүтээл байхгүй юм байна. Хүмүүсийн хоорондын харилцаанаас санаа авч уран бүтээл хийх болгоомжтой. Харилцаанаас олон төрлийн сэтгэл хөдлөлийг мэдрэх боломжтой шүү дээ.

-Урлагаас өөр хобби байдаг уу?

- Өмнө нь хэлсэн шиг сонирхдог зүйл олон бий. Физик, электроникийн чиглэлийн мэргэжилтэй учраас уурхайд зургаан жил цахилгааны инженерээс төслийн удирдагч болтлоо ажиллаж үзсэн. Оюутан байхдаа сургалтын төлбөрөө олохын тулд график дизайнерын цагийн ажил хийдэг байлаа. Одоо бол Hack The Planet LLC компанийн үүсгэн байгуулагч, захирлаар ажиллаж, цахимаар хичээл заадаг “Erdeme” аппликейшныг хөгжүүлж байна. Эрүүл амьдралын хэвшил болсон спортоор хичээллэнэ. Ер нь тун олон зүйлийг сонирхож хийдэг.

-Албан ёсны анхны цомгоо гаргасан уу, гаргаагүй бол хэзээ гаргах вэ, цомгоо ямар байхаар төсөөлж байна?

-Албан ёсоор цомгоо гаргаагүй байгаа. Гэхдээ цомог гаргахаар ажиллаж байна.

-Тайзан дээрээс сонсогчдыгоо харж, уран бүтээлээ хүргэх ямар байдаг вэ. Тайзан дээр дуулах үеийн мэдрэмжээсээ хуваалцахгүй юү?

-Тайзан дээрээс уран бүтээлээ хүргэхэд техник хангамж сайн байх шаардлагатай санагддаг. Бэлтгэл хангагдсан тохиолдолд өөрийнхөө хамгийн сайнаар, тухтайгаар дуулж чадна. Сонсогчдодоо сайн чанарын дуугаралттай, сайн дуулалт сонсуулах шиг чухал зүйл байхгүй.

-Залуу реппер, артистууд олон болсон шүү дээ. Тэднээс юугаараа онцгойрохыг хүсдэг, юу нь илүү онцгой байдаг бол?

-Бусдаас онцгойрохыг бус өөрөөрөө л байхыг хүсдэг. Бүх зүйл дээр надад сайхан санагдсан, тухтай бүхнийг сурч хийсээр байхыг хүсдэг.

-Амьдралаас юуг чухалчилдаг вэ?

-Аль болох амьдрах л хэрэгтэй гэж боддог доо. Ямар нэгэн зүйлд хэт баригдаж, туйлшрахгүйгээр, улайрч шунахгүйгээр тайван сайхан уран бүтээл, ажлаа хийж бүтээж, хайртай хүмүүстэйгээ цагийг өнгөрүүлэхийг хүсдэг. Бид мөнх настай юм шиг л хэтэрхий их зүйл цуглуулахын тулд улайрч явсаар амьдрахаа мартчихдаг.

- Таны дараагийн зорилго төлөвлөгөө юу вэ?

-Урдаа тавьсан ажлуудаа дуусгаад дараагийнхаа төсөлдөө орохыг болон албан ёсоор цомгоо гаргахаар төлөвлөж байна. Ер нь байнга суралцаж, шинэ зүйл зорилготой болж байгаа.

Залуу уран бүтээлч Э.Билгүүнтэй ярилцлаа. Тэрбээр Чойдог нэрээр уран бүтээлүүдээ туурвидаг билээ.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Хамгийн анхны уран бүтээлээс нь яриагаа эхлэх үү?

-Сайн байна уу, хамгийн анхны дуугаа “Муухай” нэрээр гаргаж байлаа. Нэг аян дээр шууд үглэж байгаад муухай гэсэн сэдэв нь таалагдаад, уран бүтээл болгосон нь тэр л дээ.

-Дууны үгээ өөрөө бичдэг учраас дуу бүр нь таны сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж байх. Тэр дундаас таныг бүрэн илэрхийлэх дуу аль нь вэ?

-Яг нэг дууг онцолж, өөрийгөө илэрхийлэх дуугаар сонго гэвэл Blej-тэй хамтарсан “Burnout” дуугаа нэрлэнэ. Энэ үгний утга нь burnout буюу хамаг эрч хүчээ гаргаад дууссан гэсэн утгатай. Тус уран бүтээл өөрийгөө зоригжуулж, хүчээ буцаан хуримтлуулахыг хүсэж, тэмүүлсэн утгатай учраас намайг илэрхийлэх уран бүтээлээр сонголоо.

-Хэзээнээс яагаад уран бүтээлч болохоор шийдсэн бэ?

-Ер нь тун сониуч хүн. Олон зүйл сонирхдог, оролдож үзэх дуртай. Гэхдээ багаасаа л хип хоп хөгжимд дуртай байсан учраас дуу, уран бүтээл хийж үзнэ гэж боддог байсан. Бодлоо бодит болгож, дууны үг бичиж эхэлсэн. Тэгээд ер нь тууштай уран бүтээл хийж байхаар шийдсэн дээ.

-Та дуунуудынхаа дүрс бичлэгт их анхаарал хандуулдаг юм шиг санагддаг. Дүрс бичлэгээ хэрхэн хийдэг талаараа ярихгүй юу?

-Дуугаа хийхдээ л дүрс бичлэгээ ямар хийх талаараа төсөөлчихсөн байдаг. Бичлэгээ хийхдээ найруулагч Hiroshi найздаа болон хамт олонтой нь зөвлөлддөг. Би кино үзэх дуртай учраас дууны дүрс бичлэг гэдэг заавал анхаарал хандуулах ёстой тусдаа урлаг гэдгийг сайн мэддэг. Дуу, дүрс бичлэг төгс хосолсон уран бүтээл хийхийг л зорьдог доо.

-Хүнд зориулж хийсэн уран бүтээл байдаг уу?

-Одоогоор хүнд зориулсан уран бүтээл байхгүй юм байна. Хүмүүсийн хоорондын харилцаанаас санаа авч уран бүтээл хийх болгоомжтой. Харилцаанаас олон төрлийн сэтгэл хөдлөлийг мэдрэх боломжтой шүү дээ.

-Урлагаас өөр хобби байдаг уу?

- Өмнө нь хэлсэн шиг сонирхдог зүйл олон бий. Физик, электроникийн чиглэлийн мэргэжилтэй учраас уурхайд зургаан жил цахилгааны инженерээс төслийн удирдагч болтлоо ажиллаж үзсэн. Оюутан байхдаа сургалтын төлбөрөө олохын тулд график дизайнерын цагийн ажил хийдэг байлаа. Одоо бол Hack The Planet LLC компанийн үүсгэн байгуулагч, захирлаар ажиллаж, цахимаар хичээл заадаг “Erdeme” аппликейшныг хөгжүүлж байна. Эрүүл амьдралын хэвшил болсон спортоор хичээллэнэ. Ер нь тун олон зүйлийг сонирхож хийдэг.

-Албан ёсны анхны цомгоо гаргасан уу, гаргаагүй бол хэзээ гаргах вэ, цомгоо ямар байхаар төсөөлж байна?

-Албан ёсоор цомгоо гаргаагүй байгаа. Гэхдээ цомог гаргахаар ажиллаж байна.

-Тайзан дээрээс сонсогчдыгоо харж, уран бүтээлээ хүргэх ямар байдаг вэ. Тайзан дээр дуулах үеийн мэдрэмжээсээ хуваалцахгүй юү?

-Тайзан дээрээс уран бүтээлээ хүргэхэд техник хангамж сайн байх шаардлагатай санагддаг. Бэлтгэл хангагдсан тохиолдолд өөрийнхөө хамгийн сайнаар, тухтайгаар дуулж чадна. Сонсогчдодоо сайн чанарын дуугаралттай, сайн дуулалт сонсуулах шиг чухал зүйл байхгүй.

-Залуу реппер, артистууд олон болсон шүү дээ. Тэднээс юугаараа онцгойрохыг хүсдэг, юу нь илүү онцгой байдаг бол?

-Бусдаас онцгойрохыг бус өөрөөрөө л байхыг хүсдэг. Бүх зүйл дээр надад сайхан санагдсан, тухтай бүхнийг сурч хийсээр байхыг хүсдэг.

-Амьдралаас юуг чухалчилдаг вэ?

-Аль болох амьдрах л хэрэгтэй гэж боддог доо. Ямар нэгэн зүйлд хэт баригдаж, туйлшрахгүйгээр, улайрч шунахгүйгээр тайван сайхан уран бүтээл, ажлаа хийж бүтээж, хайртай хүмүүстэйгээ цагийг өнгөрүүлэхийг хүсдэг. Бид мөнх настай юм шиг л хэтэрхий их зүйл цуглуулахын тулд улайрч явсаар амьдрахаа мартчихдаг.

- Таны дараагийн зорилго төлөвлөгөө юу вэ?

-Урдаа тавьсан ажлуудаа дуусгаад дараагийнхаа төсөлдөө орохыг болон албан ёсоор цомгоо гаргахаар төлөвлөж байна. Ер нь байнга суралцаж, шинэ зүйл зорилготой болж байгаа.

Ааль ялдам, эрхэмсэг нэгэн жүжигчин бол А.Туяа. Х-ТҮЦ продакшнаас уран бүтээлийн гараагаа эхэлсэн тэрбээр урлагт өөрийн өнгө төрх, туяа гэрлийг татуулсаар яваа. Нийслэлийн 62 дугаар сургуулийг төгсөөд, СУИС-ийн жүжигчний ангид тэнцэж, Ардын жүжигчин Э.Лхамхүүгийн шавь болсон байдаг. “Central” телевизийн захирал Г.Анхбаяр, “Эмоци” продакшны жүжигчин О.Тэмүүжин, “Fantastic” продакшны жүжигчин Э.Алдар нартай нэг анги. Дунд сургуульд байхдаа дээд ангийнхаа охины гуйлтаар “Үнсгэлжин” наадамд оролцож, загварын тайзнаа анх гарсан гэдэг. Түүнээс хойш цөөн хэдэн удаа загварын шоунд оролцож байжээ.

Дөрөвдүгээр курсдээ тэр Х-ТҮЦ продакшнд хөл тавьж, түүнээс хойш олон сайхан номерт нь дүр бүтээж, оролцсоор ирсэн билээ. Энэ тухай “И.Одончимэг эгчийг би шүтдэг, Аглуу, Н.Онон ах нарыгаа маш их хүндэлдэг. Багаасаа үзэж, хайрлаж өссөн жүжигчдээ ойроос харах нь бүү хэл, хамтдаа ажиллах боломж надад олдсон. Маш гоё хамт олонтой ажиллаж, их зүйлийг сурсан л даа. “Х ТҮЦ”-ийн бүтээл бүрээр бахархдаг” гэжээ. Харин тоглосон кинон дотроос нь бидний хамгийн сайн мэдэх нь “Single ladies” цуврал. Тэрбээр эл киноны анхны ангид 2013 онд тоглож, түүнээс хойш 2015 онд “Single ladies-2”, 2017 онд “Single ladies-3”, 2020 онд “Single ladies-4: Төгсгөл ба эхлэл”, 2023 онд “Single ladies-5: Сүйт бүсгүй” гэхчилэн ангиудын гол дүрийг бүтээсэн.

Тэрбээр “Би амьдрал дээрээ их шооч хүн. Бас жаахан хэнэггүй, цайлган талдаа гэх үү дээ. Хэчнээн бүтээж байгаа дүр нь уран бүтээл боловч, надаас л гарч байгаа учраас заримдаа тодорхой хэмжээгээр жинхэнэ намайг харуулах тал бий. Надтай хамтарч ажилладаг, намайг сайн мэддэг хүмүүс бол андахгүй. Анх уулзсан хүмүүс намайг их л аальгүй, галзуу, их зантай гэж боддог юм шиг байгаа юм. Тэгээд мэддэг болоод тодорхой хугацаа өнгөрсний дараа “Хүүе ээ чи ийм байсан юм уу” гэдэг. Би чинь эсрэгээрээ эршүүд, дуугүй, бас хүнийг шогловол шоглочихдог зантай хүн шүү дээ” гэж өөрийн зан чанарын тухай ярьсан байдаг.

Энэ араншин нь “Single Ladies” киноны дүрээс их ажиглагддаг. Хөөрхөн, хөгжилтэй, үзэсгэлэнтэй, эрхэмсэг бүсгүйн дүрээр үзэгчидтэй уулзаж, үргэлж сайхан эерэг энерги түгээдэг тэрбээр харин дүрийнхээ талаар “Ерөнхийдөө найруулагчдаас надад сайхан, эмэгтэйлэг, аальгүй хүүхний дүр л ирдэг шүү дээ. Миний хувьд тэдгээр дүрээс аль болох татгалзахыг хичээж байгаа. Сүүлд “Мөрөөдлийн театр”-ын “Дундын бүсгүй” жүжиг дээр тоглосон. Бас л өнөөх сайхан, аальгүй хүүхний дүр ирсэн. Энэ уран бүтээлд тоглосны дараа би ахиж ийм дүр бүтээхгүй гэж бодсон л доо. Арай өөр түвшний, өөрөөр харагдах дүр дээр ажиллахын тулд уран бүтээлийн саналууд дээр цинзур тавьж эхэлсэн. Мөн тоглох дүр, хамт олон, найруулагч маш чухал гэж харж байгаа” хэмээжээ.

Түүнийг тодотгох мөн нэг онцлог нь тэрбээр уран бүтээлчийнхээ хувьд хүүхэд, эмэгтэйчүүд рүү чиглэсэн уран бүтээл хийх хүсэлтэй байдаг нь. Магад энэ хүслийнх нь нэгэн хэсэг “Амьдрал нулимсанд дургүй” киноных нь дүрээр илэрсэн болов уу. Ингээд найруулагчаас оноосон дүр бүхнээ чадварлаг бүтээж, урлагт өөрийн гэсэн өнгө төрхөөрөө ялгарч, тодорч чаддаг түүнд уран бүтээлийн өндөр амжилт хүсье. Удахгүй сонин содон, сонирхолтой олон ч дүрээр үзэгчидтэйгээ уулзах байх аа.

Энгийн үгээр “даралт ихсэх” гэгддэг цусны даралт ихсэх өвчин нь олон ноцтой өвчний шалтгаан болдгийг хүмүүс төдийлөн мэддэггүй. Цусны даралт нь их байгааг үл тоомсорлох нь тархинд цус харвах, зүрхний дутагдал, зүрхний шигдээс үүсгэх гол шалтгаан болдог бөгөөд сүүлийн жилүүдэд эрс залуужиж, хот суурин газрын төдийгүй хөдөө орон нутгийн хүн амын дунд ч хурдтай нэмэгдэж байгааг эмч мэргэжилтнүүд анхааруулдаг.

Иймээс цусны даралт ихсэх өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, иргэдийг үзлэг оношилгоонд хамруулах, мэдлэг мэдээлэл олгох зорилгоор ХААН Банкны нийгмийн хариуцлагыг хэрэгжүүлэгч ХААН Банк сан, Улсын III төв эмнэлэг, Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв, МҮОНРТ хамтран “Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян”-ыг 8 дахь жилдээ хэрэгжүүлж байна. Аяны баг өнгөрөгч 7-р сарын 29-нөөс 8-р сарын 2-ны өдрүүдэд Дорнод, Сүхбаатар аймагт ажиллаж, хоёр аймгийн нийт 2174 иргэнд нарийн мэргэжлийн үзлэг, 7026 иргэнд эрт илрүүлэг, урьдчилан сэргийлэлэх, эрүүл мэндийн мэдлэг мэдээлэл олгожээ.

“Ядаргаа, стресс нь цусны даралт ихсэлттэй холбоотой гэдгийг сая мэдлээ”

Сүхбаатар аймгийн иргэн 61 настай Ө.Баттөмөр нь цусны даралт ихсэлтийн өндөр эрсдэлтэй өвчтөн ба хагас цус харвалттай нэгэн аж. Тэрээр энэхүү аяны тухай сэтгэгдлээ ийн хуваалцлаа. "Намайг анх цусны даралт ихсэлттэй гэж оношлоход би энэ өвчин надад хэрхэн нөлөөлөхийг мэдээгүй. Олон жилийн турш өвчнөө тоохгүй явсны эцэст, хоёр жилийн өмнө гэнэт хагас цус харвалт болж, амьдрал минь эрс өөрчлөгдсөн. Одоо ч биеийн зүүн талын хэсэг мэдрэлгүй байдаг. Харин энэ аянд оролцоод эрүүл мэндийн үзлэг, оношилгоонд хамрагдаж, эмч нарын зөвлөгөөг авч байгаадаа баяртай байна. Өөрийнхөө болон үр хүүхдүүдийнхээ төлөө би эрүүл мэнддээ анхаарч, амьдралын хэв маягаа өөрчлөх шаардлагатайг улам бүр ойлгож байна” гэв.

Дорнод аймгийн иргэн 68 настай Л.Бадамханд нь нүдний хараагаа муудсан шалтгааныг цусны даралт ихсэлтээс үүдэлтэй гэдгийг энэхүү аяны үзлэгт хамрагдах явцдаа мэджээ. Тэрээр "Өнгөрсөн хавар миний хараа гэнэт муудаж, орчныг бүдэг бадаг харах болсон. Үүнийг цусны даралт ихсэлтээс болсон гэж төсөөлөөгүй явжээ. Эмч нар надад нөхцөл байдлыг сайжруулахын тулд хоолны дэглэм барих, тогтмол дасгал хийх, эмээ цагтаа уух зэрэг арга хэмжээ авахыг зөвлөсөн. Би зөвлөгөөг дагаж, амьдралын хэв маягаа өөрчлөхөөр шийдлээ. Энэ аяныг олон хүнд хүрээсэй гэж хүсэж байна” хэмээлээ.

53 настай Ё.Цэндсүрэн цусны даралт ихсэлтээс болж байнга толгой нь өвддөг байжээ. Тэрээр "Би сүүлийн хэдэн жил толгой өвдөлттэй тэмцэж байсан. Энэ өвдөлтийг зүгээр л ядаргаа, стрессээс үүдэлтэй гэж боддог байсан ч энэ аянд оролцож, үзлэгт хамрагдахад цусны даралт ихсэлтээс болж байгааг мэдэж авлаа" гэлээ.

“Дасгал хөдөлгөөн, тэнцвэртэй хооллох замаар цусны даралт ихсэх өвчнөөс урьдчилан сэргийлье”

Улсын III төв эмнэлгийн дэд захирал О.Батгэрэл цусны даралт ихсэх өвчтэй болон урьдчилан сэргийлэхийг зорьж буй хүмүүст зориулан дараах зөвлөгөөг өглөө.

• Дасгал хөдөлгөөн: Тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийх нь цусны даралтыг бууруулах, зүрх судасны эрүүл мэндийг сайжруулахад тустай. Өдөр бүр дор хаяж 30 минут алхах, хөнгөн, дунд зэргийн дасгал хөдөлгөөн хийхийг зөвлөж байна.
• Зөв хооллолт: Эрүүл хооллолт нь цусны даралтыг хянахад чухал үүрэгтэй. Тухайлбал, давс багатай, шим тэжээлээр баялаг хүнсний бүтээгдэхүүн сонгох хэрэгтэй. Жимс, ногоо, бүхэл үрийн гурилан бүтээгдэхүүн, тослог багатай сүүн бүтээгдэхүүнүүд болон өөх тос багатай мах, загасны мах хэрэглэхийг зөвлөж байна.
• Эрүүл амьдралын хэв маяг: Тамхи татах болон архины хэрэглээг хязгаарлах хэрэгтэй. Эдгээр нь цусны даралтыг ихэсгэх хамгийн гол шалтгаан болдог. Мөн ажил, амралтаа тэнцвэржүүлж, стрессээ зохицуулах нь чухал.
• Эмчийн зааварчилгааг дагах: Цусны даралт ихсэх өвчнийг хянахын тулд эмчийн зөвлөгөөг дагах, тогтмол үзлэг шинжилгээнд хамрагдах нь чухал. Эмчийн бичсэн эмийг цаг тухайд нь ууж, шаардлагатай шинжилгээнүүдийг тогтмол хийлгэх хэрэгтэй. Энэ нь өвчний хүндрэлээс сэргийлэхэд чухал ач холбогдолтой.

“Давсны хэт их хэрэглээ нь цусны даралт ихсэлтийн шалтгаан болдог”

Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төвийн мэргэжилтэн Х.Бямбасүрэн: "Монголчуудын өдөр тутмын хоол хүнсэнд хэрэглэгддэг давсны хэмжээ нь ДЭМБ-ын зөвлөмжөөс их байгаа нь анхаарал хандуулах асуудал юм. Давсны хэрэглээ өндөр байгаа нь цусны даралт ихсэх өвчний гол шалтгаануудын нэгт тооцогддог. Давс нь бие махбодод ус хуримтлагдахад хүргэж, судасны даралтыг нэмэгдүүлж, улмаар зүрхний ачааллыг ихэсгэж, цусны даралт ихсэх эрсдлийг бий болгодог" гэлээ.

“Цусны даралт ихсэлтийн эсрэг аян”-аар өнгөрсөн 8 жилийн хугацаанд 19 аймгийн 50,000 орчим иргэнийг үзлэг, оношилгоонд хамруулсан бөгөөд 2024 оны 8-р сарын 19-23-ны хооронд Хэнтий, Говьсүмбэр аймагт үргэлжилнэ. Эдгээр аймгуудад амжилттай хэрэгжсэнээр, аян Монгол Улсын бүх аймагт хүрч ажиллана гэсэн зорилгодоо хүрэх юм.

Иргэд та бүхэн өөртөө болон хайртай дотны хүмүүсээ эрүүл байлгахын тулд эрүүл мэндийн үзлэгт идэвхтэй хамрагдаарай. Эрүүл мэнддээ цаг гарган, урьдчилан сэргийлэх нь таны хамгийн үнэ цэнтэй хөрөнгө оруулалт юм.

Канад Улсын Бритиш Колумбийн их сургууль нь 2012 онд анхлан Аллардын шагналыг авлигын эсрэг болон хүний эрхийг хамгаалах чиглэлээр гарамгай гавьяа байгуулсан хувь хүн, хөдөлгөөн, байгууллагад гардуулж эхэлсэн юм.

Тус шагналыг хоёр жилд нэг удаа олгодог бөгөөд ил тод нээлттэй, хариуцлагатай байдал, хуульт ёсыг дэмжих замаар авлигатай тэмцэх, хүний эрхийг хамгаалахад онцгой манлайлж, эр зориг гаргасан хүмүүсийг урамшуулж, тэдний хүчин чармайлтыг олон нийтэд таниулах зорилготой. Шагналын хэмжээ 100,000 канад доллар юм.

2019 оны 6 дугаар сарын 21-ний өдрөөс тус шагналыг Бритиш Колумбийн их сургуулиас тусгаарлаж олон улсын тусгай хороо хариуцан шалгаруулдаг болоод байна. 2022 онд 5 дахь удаагийн Аллардын шагналыг гардуулах ёслолын ажиллагаа зохион байгуулагдсан бөгөөд ирэх онд тус шагналын дараагийн эзэн тодорно.

Аллардын шагналыг ихэвчлэн шударга бус асуудал, үйл явдлыг илрүүлж, олон нийт болон хууль сахиулах байгууллагад мэдээллэн, хүний эрх, нийгмийн сайн сайхны төлөө өндөр эрсдэл хүлээж, онцгой гавьяа байгуулсан эрэн сурвалжлах сэтгүүлчид болон шүгэл үлээгч нар хүртэж ирсэн байна.

Тухайлбал 2020 онд тус шагналыг хүртсэн Ховард Вилкинсон нь Английн Данске банкны Балтын Худалдааны нэгжид ажиллаж байхдаа тус банкны хэд хэдэн сэжигтэй дансаар мөнгө угааж байж болзошгүйг судлан тогтоож, дотоод хяналтын нэгждээ дөрвөн удаагийн тайлан хүргүүлсэн боловч банкны зүгээс тодорхой арга хэмжээ авахгүй байсан тул ажлаасаа чөлөөлөгджээ. 2018 онд түүний нэр ил болж, аюулгүй байдлын хувьд асар өндөр эрсдэлд орсон хэдий ч Европын парламентын өмнө мэдүүлэг өгч, ил тод байдлыг нэмэгдүүлэх болон шүгэл үлээгчийг хамгаалах хууль тогтоомжийг сайжруулах талаар дуу хоолойгоо өргөж, идэвхтэй тэмцсэн байна. Түүний ил болгосон мэдээллийн ачаар европ даяар олон тооны мөрдөн шалгах ажиллагаа явагдаж, Данске банкны гүйцэтгэх захирал ажлаас чөлөөлөгдсөн төдийгүй, тус банкийг Эстони Улсад үйл ажиллагаа явуулахыг нь хорьсон юм.

Мөн онд тус шагналыг хүртсэн Мальта Улсын эрэн сурвалжлах сэтгүүлч Дафне Каруана Гализиа нь 30 гаруй жилийн турш авлигын эсрэг идэвхтэй тэмцэгч, блогч, сэтгүүлчээр ажилласан юм. 2016 онд Панамын баримтууд ил болоход тэрээр Мальта Улсын төрийн өндөр хоёр албан тушаалтан оффшор бүсэд нууц данснууд эзэмшдэгийг илрүүлж, үргэлжлүүлэн нарийвчилсан судалгаа хийж, олон нийтэд мэдээлсэн байна. Сэтгүүлч Дафне нь 2017 оны 10 дугаарсарын 16-ны өдөр машинд нь нууцаар байршуулсан бөмбөг дэлбэрсний улмаас амиа алджээ. Түүний үхэл улс орон даяар авлигын эсрэг бослого, хөдөлгөөнийг үүсгэсэн бөгөөд ерөнхий сайд болон олон тооны төрийн өндөр албан тушаалтнууд огцорсон юм. 2020 оны Аллард шагналыг түүний оронд ээж нь хүлээж авахдаа "Энэ шагнал авлигын эсрэг болон олон нийтийн мэдэх эрхийн төлөө зүтгэсэн охины минь цуцашгүй хөдөлмөрийг илтгэхээс гадна өнөөдрийн нийгэмд хамгийн их үгүйлэгдэж буй муу муухай зүйлсийн эсрэг тэмцэх эр зориг, шударга ёсны илэрхийлэл болж байна” гэж хэлжээ.

Аллардын шагналын тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг https://allardprize.org/allard-prize/ холбоосоор үзэж болно. Тус шагналд жилийн аль ч хугацаанд нэрээ дэвшүүлэх боломжтой. Иргэд, эрэн сурвалжлах сэтгүүлч нар, төрийн болон төрийн бус байгууллагуудыг хүний эрхийг хамгаалах, авлигын эсрэг тэмцэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, тус шагналын дараагийн эзэн болохыг уриалж байна.

Хуулийн төслийг холбогдох хуулийн төслүүдийн хамт Засгийн газраас 2022 оны 11 дүгээр сарын 28-нд өргөн мэдүүлсэн бөгөөд Улсын Их Хурлын чуулганы 2023 оны05 дугаар сарын 04-ний өдрийн нэгдсэн хуралдаанаараа хэлэлцэж баталсан.

Хуульд аялал жуулчлалын үйл ажиллагаатай холбоотой дараах зохицуулалт тусгагдсан.

Мөн аялал жуулчлалын бүсийн талаар дараах зохицуулалт тусгагдлаа. Үүнд:

-Монгол Улс тодорхой газар нутгийг тогтвортой аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх, гадаадын болон дотоодын хөрөнгө оруулалтыг татах, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг төрөлжүүлэн хөгжүүлэх зорилгоор улсын болон орон нутгийн аялал жуулчлалын бүсийг байгуулж ажиллана. Засгийн газраас улсын аялал жуулчлалын бүсийн хилийн заагийг тогтооно. Орон нутгийн аялал жуулчлалын бүсийг аймаг, нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал батална;

-Улсын аялал жуулчлалын бүс болон улсын тусгай хамгаалалттай газар нутагт аялал жуулчлалын эрэлт, байгаль орчны даацыг үндэслэн хог хаягдлын менежментийг хэрэгжүүлэх зорилгоор байгаль орчны асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага отоглох цэг байгуулах байршлыг тогтоох бөгөөд улсын төсвийн, тухайн тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хамгаалалтын захиргааны, олон улсын төслийн болон хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтаар байгуулж болно;

-Хил орчмын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхтэй холбоотой зохицуулалт тусгагдсан бөгөөд хил орчмын аялал жуулчлалын нутаг дэвсгэрт зорчих маршрутыг хууль зүйн болон аялал жуулчлалын асуудал эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн хамтран баталжтур оператор ньхилийн зурвасынаюулгүй байдлыг хангах зорилгын хүрээнд улсын хил хамгаалах байгууллагатай гэрээ байгуулж, хэрэгжилтийг хангана.

Түүнчлэн Аялал жуулчлалын тухай хуульдсалбарын хүний нөөцийн болон мэргэжлийн чанартай зарим асуудлыг хариуцан ажиллах нийтийн эрх зүйн хуулийн этгээд байгуулж, төрийн зарим чиг үүргийг шилжүүлэхээр заасан. Нийтийн эрх зүйн хуулийн этгээдийг үүсгэн байгуулах хурлыг аялал жуулчлалын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага тур оператор, аяллын агент болон аялал жуулчлалын үйлчилгээний байгууллагын зохистой харьцааг ханган зохион байгуулна.

Аялал жуулчлалын тухай хуулийн хамт найман хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулсан. Тухайлбал,Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, 90 хоног хүртэл хугацаагаар аяллын зорилгоор ирсэн гадаадын жуулчны хувийн хэрэгцээнд худалдан авсан бараанд төлсөн албан татварыг буцаан олгохоор зохицуулсан.

Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, аялал жуулчлалын байгууллага отоглох цэг, авто замын дагуух түр амрах газар, ариун цэврийн байгууламж байгуулсан бол зардлыг албан татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцохоор зохицуулсан. Мөн тур операторын үйл ажиллагааны орлого, гарааны компани байгуулан ажиллуулсан бол татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх зохицуулалт тусгагдлаа.