“Эрүүл мэндээ хамгаалж, эдийн засгаа сэргээх 10 их наядын цогц төлөвлөгөө”

Аж ахуйн нэгж, бизнес эрхлэгчдийн эргэлтийн хөрөнгийг санхүүжүүлэх зорилготой “Ажлын байрыг дэмжих зээл” (3%-ийн хүүтэй)-д ₮2 их наяд, Ипотекийн зээл (3%-ийн хүүтэй орон нутгийн / бусад хөнгөлөлт)-д ₮1 их наяд, мал аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилготой “Малчдыг дэмжих зээл” болон “Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих зээл”-д тус бүр ₮500 тэрбум, үлдсэн зургаан их наядыг Төвбанкны репо санхүүжилт болон бусад арга хэмжээнд зарцуулахаар төлөвлөж байв.

Ковид ч алга болсон, бид ч ₮10 их наядынхаа араас нэхэл дагал болоогүй, зорилгодоо хүрсэн байлгүй гээд мартсан байтал өнгөрсөн даваа гарагийн Ерөнхий хяналтын сонсгол “бөмбөг” тэслэх нь тэр. Тэр үед 22 мянган иргэн, ААН-д 789 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгосон бөгөөд зээлдэгчдийн 50% нь 10-50 сая төгрөг, 34% нь 5-10 сая, 11% нь 1-5 саяыг авч, үлдсэн таван хувь нь ₮5 тэрбумаас дээш дүнтэй зээл авчээ. Тэдгээр 109 зээлдэгч нийт зээлийн санхүүжилтийн 55% буюу 436 тэрбум төгрөгийг давуу эрхтэйгээр авсан гэсэн үг.

Хамгийн өндөр дүнтэй хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийн 5 нь ноолуурынх

Цар тахлын үед 10 их наядын цогц төлөвлөгөөний хүрээнд төрөөс хамгийн өндөр дүнтэй зээлийг хамгийн хямд хүүтэй авсан 10 ААН-ийн тэн хагас буюу тав нь ноолуурын компани байх юм. Тодруулбал, “Ханбогд кашмер” ХХК зургаан удаа нийт 68.8 тэрбумыг авсан нь хамгийн өндөр дүн бөгөөд араас нь “Сор кашмер” ХХК 21.5 тэрбум, “Кашмер холдингс” ХХК 16.6 тэрбум, “Гоёл кашмер” ХХК 11.6 тэрбум, “Үлэмж кашмер” 10.5 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээлд хамрагджээ.

Тэртээ тэргүй хөл дээрээ бат зогссон томоохон ноолуурын үйлдвэрүүдэд очиж очиж Ковидын үед хөнгөлөлттэй зээл дахин дахин олгох ямар шаардлага байсан юм бол. Зөвхөн эдгээр таван ноолуурын компанид гэхэд ₮129 тэрбумын нэн хөнгөлөлттэй зээл олгож, ажлын байрыг нь хадгалахаас илүү амин чухал хэрэгцээ тэр үед монголчуудад байсан биш бил үү.

ХАА-н салбарт 2008 оноос хойш хэрэгжсэн төсөл, хөтөлбөр, хөнгөлөлттэй зээл, дэмжлэг, урамшууллын зарцуулалтаар хийсэн сонсголын үеэр өнгөрсөн 18 жилийн булхай но-г ухвал барагдахгүй далай гэдэг нь илэрхий болсон. Ердөө тавхан жилийн өмнөх явдал буюу “10 их наядын цогц төлөвлөгөө”-ний хөнгөлөлттэй зээлийнхамрагдалт, зориулалт, зарцуулалтаас харахад хамгийн өндөр дүнтэй багцуудыг улс төрийн хүрээнийхэнтэй ойр томоохон ноолуурын компаниуд болон улс төрчдийн хамаарал бүхий гурилын үйлдвэрүүд хуу хамсан байх нь тэр.

Ноолуур бэлтгэлийн хүрээд зарцуулах ёстой ₮200 тэрбумын эх үүсвэрээ хоёр дахин давуулав

Засгийн газраас Ковидын үед малчдын гарт бэлэн мөнгө оруулах, орлогыг нь тасалдуулахгүй байх хамгийн хурдан суваг нь ноолуурын худалдан авалт гэж үзсэн. Тиймдээ ч 10 их наядын хөтөлбөрийн хүрээнд ХАА-г дэмжих ₮500 тэрбумын зээлийн эх үүсвэр тусгагдсан бөгөөд үүн дотор “хаврын ноолуур бэлтгэлд зориулж ноолуур боловсруулах аж ахуйн нэгжүүдэд 200 тэрбум төгрөгийн хөнгөлөлттэй зээл олгох”-оор тусгайлан тусгасан байв.

Ноолуур бэлтгэлийн хөтөлбөрт энэ удаа “Говь” ХХК хамгийн өндөр дүнтэй зээл буюу 79.5 тэрбумыг зургаан удаагийн хөөцөлдөлгөөгөөр авчээ. Араас нь “Ханбогд кашмер” ₮47 тэрбум, “Сор кашмер” ХХК 40.6, “Кашмерхолдингс” ХХК 35, “Хатант интернэйшнл” 26.9 тэрбум гэхчлэн нийт 14 томоохон зээлдэгч ₮10 тэрбумаас дээш дүнгээр 202 тэрбумын зээл авсан байна.

Хамгийн гол нь Ноолуур бэлтгэлийн хүрээнд олгохоор төлөлөвсөн 200 тэрбумаасаа давуулж, нийт 84 иргэн, ААН-д ₮397 тэрбумын зээл олгосон нь анхаарал татна.

“Цагаан алт” хөтөлбөрөөс “Ханбогд кашмер” долоон удаа нийт 67 тэрбумын хөнгөлөлттэй зээл авчээ

Ерөнхийлөгчийн санаачилсан “Цагаан алт” хөтөлбөр 2024-2028 онд хэрэгжих бөгөөд одоогоор нийт 183 иргэн, ААН-д ₮520 тэрбумын зээл олгожээ. “Цагаан алт”-ын хүрээнд хамгийн өндөр дүн бүхий хөнгөлөлттэй зээл авсан 10 компанийг мөн л “Ханбогд” ХХК тэргүүлж, долоон удаагийн гүйлгээгээр нийт 67 тэрбумын зээл, “Говь” ХХК 66 тэрбум, “Сор кашмер” 36.7, “Гоёл кашмер” 24, Кашмер холдингс” ХХК 23.8 тэрбумыг тус тус зээлсэн байна.

Ингэхэд “Говь”, “Ханбогд” ХХК тэргүүтэй хэдхэн томоохон компаниудад төр нэн хөнгөлөлттэй зээлээ 6-7 удаа олгохоос аргагүй болтлоо манай ноолуурын салбарын үйлдвэрлэл, хүчин чадал доройтсон юм гэж үү. Ноолуурын салбар нь манай улсын уул уурхайн бус экспортын хамгийн том салбар бөгөөд малчдын амьжиргаатай шууд холбогддог онцлогтой.

Иймд ноолуурын салбарын хөнгөлөлттэй зээлүүдийг хамгийн ихээр бөөндөж авдаг дээрх таван компанийн эздийг танилцуулъя.

“Говь” ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Баатарсайханы Амарсайханыг монголчууд “бүлэг зодооны” хэргээр нь эчнээ мэддэг болсон. Харин түмэн төрд нүүртэй, Хөдөлмөрийн баатар Ц.Баатарсайхан захирлын улс төр, бизнесийн хүрээлэл, нөлөө хэзээнээсээ том учраас олон зүйл нурших нь илүүц. “Говь”-ийн экспорт, орлого, цэвэр ашиг, хүн хүч, үйлдвэрлэлийн хүчин чадлын тухай ч ярих нь цаг үрсэн явдал болно.

“Ханбогд кашмер” ХХК-ийн ерөнхий захирал Ч.Ганцэцэг өнгөрсөн жил Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Хөдөлмөрийн баатар болсон бөгөөд Хөгжлийн банкнаас авсан ₮25 тэрбумын зээлээ зориулалтын бусаар зарцуулсан нь 2023 оны нээлттэй сонсголоор ил болж байв. 25 тэрбум төгрөг зээлснийхээ найман тэрбумыг ньбанкинд хадгаламж болгож, 13 тэрбумаар нь өмнөх зээлээ хааж, үлдсэн дөрвөн тэрбумыг бусад зүйлд зарцуулсан тухайгаа тэрбээр тайлбарлахдаа “Ноолуурын улирал дууссаны дараа зээл гарсан учир 8 тэрбумыг хадгалаад, хавар нь түүхий эд авсан” хэмээж билээ.

Харин сүүлийн таван жилд Ч.Ганцэцэг захирал хөдөө аж ахуйн салбараас нийтдээ 182 тэрбум төгрөгийн нэн хөнгөлөлттэй зээл авсан нь саяын сонсголоор ил болов. Ямартай ч тэр 1998 онд үүсгэн байгуулагдсан компани өдгөө жилд 1500 гаруй тонн ноолуур боловсруулж, 300 000 сүлжмэл, 300 000 нэхмэл/оёмол бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хүчин чадалтай болгож, 700 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж буй.

“Кашмер холдингс” ХХК-ийг хэрэглэгчид “Эвсэг” брэндээр нь илүү сайн мэддэг. 1981-1982 оны үед “Ээрмэл” компанийн суурин дээр байгуулагдсан “Кашмер холдингс” өдгөө Монголын ноос, ноолуурын салбарын томоохон боловсруулах болон бэлэн хувцас үйлдвэрлэгч компаниудын нэг болжээ. "Кашмер холдингс"-ийн Зөвлөх зөвлөлийн дарга Б.Ёндонжамц 2021 оны тавдугаар сард Хөдөлмөрийн баатар цолыг Ц.Баатарсайхантай хамт нэг өдөр хүртсэн юм. Ерөнхийлөгч Х.Баттулга тухайн үед түүнийг Монголын ноос ноолуурын салбарыг дэлхийд өрсөлдөхүйц болгоход хувь нэмэр оруулсан хүн гэж онцолж байв.

Харин тус компанийн эзэн гэгддэг Сэмбээжавын Мөнхжаргал нь “жижиг” Тавантолгойн томоохон хувьцаа эзэмшигч, нийслэлийн А зэрэглэлийн газарт эзэн суусан нэгэн гэж хэвлэлээр цоллуулж байсан нэгэн.

“Сор кашмер” ХХК мөн 1998 онд байгуулагдсан бөгөөд 2013 оноос хойш гүйцэтгэх захирлаар нь Б.Бархасбадь гэдэг хүн ажиллаж байгаа гэж нээлттэй мэдээллийн санд буй ч компанийн цахим хуудаст бол СЕО нь М.Эрдэнэтуяа гэж мэдээлжээ. Тэрбээр жилд 800 орчим тонн ноолуур, 200 тонн тэмээний ноос, 30 гаруй тонн сарлагийн хөөвөр, 200 гаруй тонн хонины ноос боловсруулах хүчин чадалтай, 150 орчим ажилтантай компанийг удирддаг.

“Гоёл кашмер” ХХК нь 2005 онд дөрвөн ажилтантайгаар компани болж албан ёсоор байгуулагдсан, гэр бүлийн бизнес аж. Гүйцэтгэх захирал нь Б.Ариунаа хэмээх бүсгүй. Тус компани өдгөө 200 орчим хүнийг ажлын байраар хангаж, жилд 300 000 ширхэг ноолууран сүлжмэл, нэхмэл, оёмол, мөн арьсан эдлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байна.

2023 онд цахилгааныг нь тасалж, зарим барилгыг буулгах хүртэл асуудал яригдаж байсан “Aqua Garden” хотхон өнөөдөр дахин цахилгаантай болж, орон сууцны худалдаагаа үргэлжлүүлж байна. УБЦТС-ийн мэдээлснээр тус хотхонд төрөөс эрчим хүчний эх үүсвэр өгөөгүй бөгөөд хувийн цахилгаан түгээх станцаас эрчим хүч авч байгаа аж. Мөн УБЦТС тухайн хувийн станцыг яг ямар байгууллага эзэмшдэг талаарх мэдээлэл өөрсдөд нь байхгүй гэж тайлбарласан байна.
Харин өнөөдөр “Aqua Garden”-ийн албан ёсны сайтад 27 төрлийн байр борлуулалтад байгаа бөгөөд борлуулалтын алба нь өдөр бүр ажиллаж байгааг мэдээлжээ. Түүнчлэн хотхоны газар, барилгын асуудлаар шүүхийн маргаан үргэлжилж ирсэн. 2026 онд шүүхийн шатанд хэд хэдэн шийдвэр гарсан бөгөөд мэдээллээр одоо баригдсан блокуудын газрын зөвшөөрлийг цуцлах тухай нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй болгож, харин Дунд голын үерийн идэвхтэй хамгаалалтын бүстэй давхцсан дараагийн ээлжийн барилгуудын газрын зөвшөөрөлтэй холбоотой өөр шийдвэр гарсан байна.
Гэтэл төрийн байгууллагууд өмнө нь барилгын зөвшөөрөл, цахилгаан, ашиглалтад оруулахтай холбоотой асуудлыг хөндөж байсан ч өнөөдөр цахилгаан нь асаж, байр нь худалдаалагдаж байна.
Төрийн шийдвэр эцэслэн хэрэгжихээс өмнө том хөрөнгө оруулалттай төсөл бодитоор ажиллаад, байр нь худалдаалагдаад байвал хууль, төрийн шийдвэр бүх компанид адилхан үйлчилж байна гэж хэлж болох уу?
Энэ асуудал дээр холбогдох байгууллагууд цахилгаан ямар үндэслэлээр холбогдсон, барилгын зөвшөөрөл ямар шатандаа байгаа, орон сууц худалдаалж байгаа эрх зүйн үндэслэл нь юу болохыг тодорхой тайлбарлах шаардлагатай байна.

Залуу уран бүтээлч Э.Билгүүнтэй ярилцлаа. Тэрбээр Чойдог нэрээр уран бүтээлүүдээ туурвидаг билээ.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Хамгийн анхны уран бүтээлээс нь яриагаа эхлэх үү?

-Сайн байна уу, хамгийн анхны дуугаа “Муухай” нэрээр гаргаж байлаа. Нэг аян дээр шууд үглэж байгаад муухай гэсэн сэдэв нь таалагдаад, уран бүтээл болгосон нь тэр л дээ.

-Дууны үгээ өөрөө бичдэг учраас дуу бүр нь таны сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж байх. Тэр дундаас таныг бүрэн илэрхийлэх дуу аль нь вэ?

-Яг нэг дууг онцолж, өөрийгөө илэрхийлэх дуугаар сонго гэвэл Blej-тэй хамтарсан “Burnout” дуугаа нэрлэнэ. Энэ үгний утга нь burnout буюу хамаг эрч хүчээ гаргаад дууссан гэсэн утгатай. Тус уран бүтээл өөрийгөө зоригжуулж, хүчээ буцаан хуримтлуулахыг хүсэж, тэмүүлсэн утгатай учраас намайг илэрхийлэх уран бүтээлээр сонголоо.

-Хэзээнээс яагаад уран бүтээлч болохоор шийдсэн бэ?

-Ер нь тун сониуч хүн. Олон зүйл сонирхдог, оролдож үзэх дуртай. Гэхдээ багаасаа л хип хоп хөгжимд дуртай байсан учраас дуу, уран бүтээл хийж үзнэ гэж боддог байсан. Бодлоо бодит болгож, дууны үг бичиж эхэлсэн. Тэгээд ер нь тууштай уран бүтээл хийж байхаар шийдсэн дээ.

-Та дуунуудынхаа дүрс бичлэгт их анхаарал хандуулдаг юм шиг санагддаг. Дүрс бичлэгээ хэрхэн хийдэг талаараа ярихгүй юу?

-Дуугаа хийхдээ л дүрс бичлэгээ ямар хийх талаараа төсөөлчихсөн байдаг. Бичлэгээ хийхдээ найруулагч Hiroshi найздаа болон хамт олонтой нь зөвлөлддөг. Би кино үзэх дуртай учраас дууны дүрс бичлэг гэдэг заавал анхаарал хандуулах ёстой тусдаа урлаг гэдгийг сайн мэддэг. Дуу, дүрс бичлэг төгс хосолсон уран бүтээл хийхийг л зорьдог доо.

-Хүнд зориулж хийсэн уран бүтээл байдаг уу?

-Одоогоор хүнд зориулсан уран бүтээл байхгүй юм байна. Хүмүүсийн хоорондын харилцаанаас санаа авч уран бүтээл хийх болгоомжтой. Харилцаанаас олон төрлийн сэтгэл хөдлөлийг мэдрэх боломжтой шүү дээ.

-Урлагаас өөр хобби байдаг уу?

- Өмнө нь хэлсэн шиг сонирхдог зүйл олон бий. Физик, электроникийн чиглэлийн мэргэжилтэй учраас уурхайд зургаан жил цахилгааны инженерээс төслийн удирдагч болтлоо ажиллаж үзсэн. Оюутан байхдаа сургалтын төлбөрөө олохын тулд график дизайнерын цагийн ажил хийдэг байлаа. Одоо бол Hack The Planet LLC компанийн үүсгэн байгуулагч, захирлаар ажиллаж, цахимаар хичээл заадаг “Erdeme” аппликейшныг хөгжүүлж байна. Эрүүл амьдралын хэвшил болсон спортоор хичээллэнэ. Ер нь тун олон зүйлийг сонирхож хийдэг.

-Албан ёсны анхны цомгоо гаргасан уу, гаргаагүй бол хэзээ гаргах вэ, цомгоо ямар байхаар төсөөлж байна?

-Албан ёсоор цомгоо гаргаагүй байгаа. Гэхдээ цомог гаргахаар ажиллаж байна.

-Тайзан дээрээс сонсогчдыгоо харж, уран бүтээлээ хүргэх ямар байдаг вэ. Тайзан дээр дуулах үеийн мэдрэмжээсээ хуваалцахгүй юү?

-Тайзан дээрээс уран бүтээлээ хүргэхэд техник хангамж сайн байх шаардлагатай санагддаг. Бэлтгэл хангагдсан тохиолдолд өөрийнхөө хамгийн сайнаар, тухтайгаар дуулж чадна. Сонсогчдодоо сайн чанарын дуугаралттай, сайн дуулалт сонсуулах шиг чухал зүйл байхгүй.

-Залуу реппер, артистууд олон болсон шүү дээ. Тэднээс юугаараа онцгойрохыг хүсдэг, юу нь илүү онцгой байдаг бол?

-Бусдаас онцгойрохыг бус өөрөөрөө л байхыг хүсдэг. Бүх зүйл дээр надад сайхан санагдсан, тухтай бүхнийг сурч хийсээр байхыг хүсдэг.

-Амьдралаас юуг чухалчилдаг вэ?

-Аль болох амьдрах л хэрэгтэй гэж боддог доо. Ямар нэгэн зүйлд хэт баригдаж, туйлшрахгүйгээр, улайрч шунахгүйгээр тайван сайхан уран бүтээл, ажлаа хийж бүтээж, хайртай хүмүүстэйгээ цагийг өнгөрүүлэхийг хүсдэг. Бид мөнх настай юм шиг л хэтэрхий их зүйл цуглуулахын тулд улайрч явсаар амьдрахаа мартчихдаг.

- Таны дараагийн зорилго төлөвлөгөө юу вэ?

-Урдаа тавьсан ажлуудаа дуусгаад дараагийнхаа төсөлдөө орохыг болон албан ёсоор цомгоо гаргахаар төлөвлөж байна. Ер нь байнга суралцаж, шинэ зүйл зорилготой болж байгаа.

Залуу уран бүтээлч Э.Билгүүнтэй ярилцлаа. Тэрбээр Чойдог нэрээр уран бүтээлүүдээ туурвидаг билээ.

-Танд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Хамгийн анхны уран бүтээлээс нь яриагаа эхлэх үү?

-Сайн байна уу, хамгийн анхны дуугаа “Муухай” нэрээр гаргаж байлаа. Нэг аян дээр шууд үглэж байгаад муухай гэсэн сэдэв нь таалагдаад, уран бүтээл болгосон нь тэр л дээ.

-Дууны үгээ өөрөө бичдэг учраас дуу бүр нь таны сэтгэл хөдлөл, мэдрэмж байх. Тэр дундаас таныг бүрэн илэрхийлэх дуу аль нь вэ?

-Яг нэг дууг онцолж, өөрийгөө илэрхийлэх дуугаар сонго гэвэл Blej-тэй хамтарсан “Burnout” дуугаа нэрлэнэ. Энэ үгний утга нь burnout буюу хамаг эрч хүчээ гаргаад дууссан гэсэн утгатай. Тус уран бүтээл өөрийгөө зоригжуулж, хүчээ буцаан хуримтлуулахыг хүсэж, тэмүүлсэн утгатай учраас намайг илэрхийлэх уран бүтээлээр сонголоо.

-Хэзээнээс яагаад уран бүтээлч болохоор шийдсэн бэ?

-Ер нь тун сониуч хүн. Олон зүйл сонирхдог, оролдож үзэх дуртай. Гэхдээ багаасаа л хип хоп хөгжимд дуртай байсан учраас дуу, уран бүтээл хийж үзнэ гэж боддог байсан. Бодлоо бодит болгож, дууны үг бичиж эхэлсэн. Тэгээд ер нь тууштай уран бүтээл хийж байхаар шийдсэн дээ.

-Та дуунуудынхаа дүрс бичлэгт их анхаарал хандуулдаг юм шиг санагддаг. Дүрс бичлэгээ хэрхэн хийдэг талаараа ярихгүй юу?

-Дуугаа хийхдээ л дүрс бичлэгээ ямар хийх талаараа төсөөлчихсөн байдаг. Бичлэгээ хийхдээ найруулагч Hiroshi найздаа болон хамт олонтой нь зөвлөлддөг. Би кино үзэх дуртай учраас дууны дүрс бичлэг гэдэг заавал анхаарал хандуулах ёстой тусдаа урлаг гэдгийг сайн мэддэг. Дуу, дүрс бичлэг төгс хосолсон уран бүтээл хийхийг л зорьдог доо.

-Хүнд зориулж хийсэн уран бүтээл байдаг уу?

-Одоогоор хүнд зориулсан уран бүтээл байхгүй юм байна. Хүмүүсийн хоорондын харилцаанаас санаа авч уран бүтээл хийх болгоомжтой. Харилцаанаас олон төрлийн сэтгэл хөдлөлийг мэдрэх боломжтой шүү дээ.

-Урлагаас өөр хобби байдаг уу?

- Өмнө нь хэлсэн шиг сонирхдог зүйл олон бий. Физик, электроникийн чиглэлийн мэргэжилтэй учраас уурхайд зургаан жил цахилгааны инженерээс төслийн удирдагч болтлоо ажиллаж үзсэн. Оюутан байхдаа сургалтын төлбөрөө олохын тулд график дизайнерын цагийн ажил хийдэг байлаа. Одоо бол Hack The Planet LLC компанийн үүсгэн байгуулагч, захирлаар ажиллаж, цахимаар хичээл заадаг “Erdeme” аппликейшныг хөгжүүлж байна. Эрүүл амьдралын хэвшил болсон спортоор хичээллэнэ. Ер нь тун олон зүйлийг сонирхож хийдэг.

-Албан ёсны анхны цомгоо гаргасан уу, гаргаагүй бол хэзээ гаргах вэ, цомгоо ямар байхаар төсөөлж байна?

-Албан ёсоор цомгоо гаргаагүй байгаа. Гэхдээ цомог гаргахаар ажиллаж байна.

-Тайзан дээрээс сонсогчдыгоо харж, уран бүтээлээ хүргэх ямар байдаг вэ. Тайзан дээр дуулах үеийн мэдрэмжээсээ хуваалцахгүй юү?

-Тайзан дээрээс уран бүтээлээ хүргэхэд техник хангамж сайн байх шаардлагатай санагддаг. Бэлтгэл хангагдсан тохиолдолд өөрийнхөө хамгийн сайнаар, тухтайгаар дуулж чадна. Сонсогчдодоо сайн чанарын дуугаралттай, сайн дуулалт сонсуулах шиг чухал зүйл байхгүй.

-Залуу реппер, артистууд олон болсон шүү дээ. Тэднээс юугаараа онцгойрохыг хүсдэг, юу нь илүү онцгой байдаг бол?

-Бусдаас онцгойрохыг бус өөрөөрөө л байхыг хүсдэг. Бүх зүйл дээр надад сайхан санагдсан, тухтай бүхнийг сурч хийсээр байхыг хүсдэг.

-Амьдралаас юуг чухалчилдаг вэ?

-Аль болох амьдрах л хэрэгтэй гэж боддог доо. Ямар нэгэн зүйлд хэт баригдаж, туйлшрахгүйгээр, улайрч шунахгүйгээр тайван сайхан уран бүтээл, ажлаа хийж бүтээж, хайртай хүмүүстэйгээ цагийг өнгөрүүлэхийг хүсдэг. Бид мөнх настай юм шиг л хэтэрхий их зүйл цуглуулахын тулд улайрч явсаар амьдрахаа мартчихдаг.

- Таны дараагийн зорилго төлөвлөгөө юу вэ?

-Урдаа тавьсан ажлуудаа дуусгаад дараагийнхаа төсөлдөө орохыг болон албан ёсоор цомгоо гаргахаар төлөвлөж байна. Ер нь байнга суралцаж, шинэ зүйл зорилготой болж байгаа.

Хэрэв тэд идэр залуу насандаа барууныг зориогүй байсан бол, сургуулиа төгсөж ирээд соёлын үрийг Монголд дэлгэрүүлэн тарьж, оюун санааны гэрэл цацарсан бүтээлүүдийг ар араас нь хийгээгүй cэн бол их хэлмэгдүүлэлтийн хар шуурганд өртөхгүй байх байлаа. Их зохиолч Д.Нацагдоржоос эхлээд гадаадын тагнуулч гэж адлуулж, ид залуу насандаа ясаа цайтал шоронд хоригдож, эцэс сүүлд нь хэн ч тоохгүй гудамжны архичин болж шавар шалбааг дунд амь тавихгүй байлаа. Зөвхөн их зохиолч биш, түүний хайрт гэргий Д.Пагмадулам хятад шавар дагзанд арайхийн амьдарч, хар тамхинд донтож, тэр хоёртой үй зайгүй нөхөрлөж явсан сод зохиолч, сэтгэгч Д.Намдаг өлсөж үхэхгүйн тулд хуруугаараа жонхуу гогдон амь зогоож, “Германы тагнуул” гээд ногоон малгайтнуудад цус нөжтэйгөө холилдтол зодуулж, хэлмэгдэхгүй байлаа. Тэдний зарим нь “Тагнуулч гээд цаазын ял сонсчихоод буудуулах гээд зогсож байхдаа юу бодож байсан бол” гэх эмзэглэл хэд хоног сэтгэл холголоо.

Тэд барууны соёлыг Монголд нэвтрүүлж чадсан. Бүр XX зууны Монгол Улс оюун санааны хувьд тэсрэлт хийж, дэлхийтэй эн зэрэгцсэн гэхэд хилсдэхгүй. Эх орондоо театр, кино урлагийг үүсгэж, аж үйлдвэр, хэвлэх үйлдвэр, холбоо, арьс шир, хими зэрэг нарийн мэргэжлийн анхдагчид болж, хүний нутагт эзэмшсэн эрдмээ өөр өөрийнхөөрөө үлдээж, соёлын үр тарьж чадсан. Даанч тэд эцэстээ хилс хэрэгт гүтгэгдэж, зүрх шимширч, сэтгэл шархирмаар гунигт амьдралыг туулжээ. Эх орон нь эрдмийн аянд мордуулсан үр дүнг нь гаргаж чадаагүй, гаргуулаагүй ч өөр өөрийн чадахаараа хийхээ хийж, үлдээхээ үлдээж, шинэ эриний шанг татсан анхдагч 35 сурагчийн үнэн бөгөөд гунигт түүхийг дэлгэж байна.

Эх орондоо соёлын үр тарих эрмэлзэл дүүрэн Өрнөдийг зорьсон анхны 35 хүүхдийн түүх төгсгөл шигээ гунигтай бус, харин ч бахдам сайхан эхэлжээ. Цагийн урсгалд цаг хугацаа хэрхэхийг хэн хэлж чадах билээ. Харин ч хөрөнгөтний орон руу эрдмийн мөр хөөж, эх орондоо анхдагч болно гэхээс хөл нь газар хүрэхгүй баярлаж, хөл хөөр болж байсан биз. Бүгд л баяр хөөртэйгөөр машины тэвшин дээр нуруу нуруугаа налж суугаад эрдмийн аянд гарсан байдаг. Ийн баяр хөөртэй эхэлсэн түүх орвонгоороо эргэхийг дөнгөж 14 насны голцуу тэд яаж мэдэх билээ дээ.

1926 оны дөрөвдүгээр сарын 27.

Ардын хувьсгал ялснаас хойш гадаад бодлогоо тэлж, гуравдагч хөрш хайж байсан монголчууд нэгэн шинэ алхам, гарц олсон нь хүүхэд, залуусаа барууны оронд сургаж, боловсролын үр шимийг нь хүртэх байв. Улмаар өрнөд рүү хүүхдүүд сургахаар явуулах саналыг Ардын засгийн газар 1925 оны 42 дугаар хуралдаанаараа баталж, дэмжсэнээр эхний ээлжинд хөрөнгөтөн орныг зорих 35 хүүхдийн эрэлд гарсан түүхтэй. Сонгон шалгаруулалтыг Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулиас эхлэн мэргэжлийн, их дээд сургуулиар ч явуулсан байдаг. Улмаар сурлага, сахилга сайтай хэдэн зуун хүүхдээс Р.Аюурзана, Ц.Баатарсэнгэ, С.Бавуу, Ц.Бадарч, Г.Базарням, Г.Батсүх, Б.Гомбо, Л.Гомбожав, Б.Доржсүрэн, Дугаржав, Лувсан, С.Лувсандамдин, М.Лувсаннамжил, Ц.Лувсанцэнд, Н.Наваан-Юндэн, Д.Намдаг, Л.Намхайцэрэн, Т.Нацагдорж, Н.Пүрэвдорж, Б.Содном, Д.Содном, Сумади, Сумьяа, Д.Сурмаажав, Б.Сэдэд, Г.Хаалаа, Ш.Цэвэг, Г.Цэвээн, Д.Цэрэнханд, Х.Юмбүү, Б.Юмхүү, Т.Аюурзана, Ж.Дүгэрсүрэн, Л.Намсрай, Л.Уртнасан нарын 14 насны голцуу 35 хүүхдийг шалгаруулсан байна. Бүр тус шалгаруулалтад их жанжин Д.Сүхбаатарын ганц хүү Галсан, хичээнгүй сайд Б.Цэрэндоржийн хүү Юндэн нар орсон ч тэнцэж чадаагүй гэдэг. Түүнээс харахад л хүүхдүүдийг маш нарийн, няхуур хяналт тавьж, танил тал, арын хаалга, эрх, нөлөө бүхий хүний хүүхэд гэж үзэлгүй ардын олон хүүхдэд ижил, тэнцүү боломж олгосон санагдана.

Олон аавын хүү, ээжийн охин дундаас эрдэм авьяасаараа шалгарсан анхны 35 хүүхдийг МАХН-ын Төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Цэргийн яамны сайд Хатанбаатар Магжаржав нарын нам, засгийн төлөөлөгчид Ардыг гэгээрүүлэх яамны гадна талбайд цайлж, нэгдсэн байдлаар үдэж өгчээ. Аав, ижийнхээ нэрийг дуудуулж, алс газар эх орныхоо нэрийг өргөх том үүрэг үүрч, машины тэвшин дээр нэгэн рүүгээ харц шидэн инээмсэглэж суусан тэр өсвөр настнуудын дунд ирээдүйд Монголын театр урлагийн гол төлөөлөгч болох Д.Намдаг, эх орныхоо анхны кино найруулагч болж, анхны Ардын уран зохиолч шагналтан болох Т.Нацагдорж, анхны малзүйч Т.Аюурзана нарын Монголын соёл, нарийн мэргэшлийн анхдагчид байв. Тэд хайртай аав, ээждээ үнсүүлээд баадагнаж бэлдсэн хувцсыг нь тэврээд, эсгий гудас, нимгэн даавуунаас өөр зүйл дэвсээгүй төмөр тэвшин дээр суугаад их зохиолч Д.Нацагдоржийн нэгэнтээ бичиж байсны адилаар хээрийн галуу нисэн үл хүрэх газар руу эрдмийн аянд морджээ.

АНХНЫ 35 ДЭЭР НАЙМАН СУРАГЧ НЭМЭГДЭЖ ОЧООД УДААГҮЙ БАЙХАД НЭГ СУРАГЧ ГЕРМАНД НАС БАРЖЭЭ

Анхны 35-ыг үдэн гаргахдаа эрдэмтэн Ж.Цэвээн “Тэртээ 700 жилийн өмнө монгол цэрэг Германыг байлдан дагуулахаар очиж байтал Чингис хаан нас нөгчсөн учир байлдахаа больж, Балтын далайгаас морьдоо услаад эргэсэн түүхтэй. Харин одоо та нар тэр улсын эрдмийг нь уугаад ирээрэй” хэмээн захисан талаар Монголын орчин цагийн уран зохиолын сод төлөөлөгчдийн нэг Д.Намдаг дурсан бичсэн нь бий. Тиймээс ч 700 жилийн тэртээд хүлэг морьд, хүчит цэргүүд нь хүрээгүй орны эрдэм мэдлэгийг “дайлаар мордох”-оор 35 хүүхэд ийн хөдөлжээ. Хүүхдүүд Ардыг гэгээрүүлэх яамны гаднаас хөдөлсөн өдөртөө Алтанбулагт хүрч, тэндээ гурав хоножээ. Улмаар цааш нь Алтанбулаг-Улаан-Үд, Москва-Ленинград гэсэн маршрутаар машин, галт тэрэг, усан онгоцоор явсан гэдэг. Талын монгол нутагт төрж, таван хошуу малтайгаа тоглож өссөн сурагчдад 30 хоног хэртээ үргэлжилсэн энэ аян хачин сонин, хайрламаар сайхан байж. Эрдмийн аяныхаа эхлэлийн талаар анхны 35-ын нэг, Гавьяат багш С.Бавуу “Бидэнд чемодан гэх юм байсангүй. Жаал зуул юмаа баадагнаад сураар баглаж тогтоогоод бариул гаргаж билээ. Хиртэй хувцастай явах ёсгүй. Усан онгоц хүлээж Ленинградад долоо хонохдоо Германд очоод өмсөх хиргүй, цэвэрхэн хувцсаа бэлдэж билээ” хэмээн дурсамж номондоо тэмдэглэсэн байдаг. Хүүхдүүд Улаанбаатараас Берлин хүрэх 30 хоногийн аялалдаа латин үсэг сурч, герман хэлээр үг эвлүүлдэг болоод очжээ. Тэднийг Ардыг гэгээрүүлэх яамны сайд Эрдэнэбатханаас гадна Нийслэлийн хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Г.Буддари, Г.Далай, Б.Авирмэд гэсэн багш нар дагалдаж явсан гэдэг. Харин Г.Далай багш нь 20-оодхон настай боловч япон, хятад, орос хэлийг эх хэл шигээ сурсан эрдэмтэй залуу байж. Тиймдээ ч галт тэргэнд олон хоног нухуулж явахдаа дагуулж яваа 35 хүүхдэдээ латин үсэг зааж, сурах газраа очоод ашиглах ойр зуурын үгийг нь мэдүүлжээ.

Ленинградад бичиг цаасны ажил хөөцөлдөж долоо хоносон эрдмийн эрэлчид усан онгоцоор хоёр хоног яваад зорьсон Берлин хотдоо хүрсэн байдаг. Берлинд очоод сурагчдыг Герман, Францад сурахаар нь ангилж, харьяа сургууль руу нь шилжүүлсэн бөгөөд 31 нь Германд, үлдсэн дөрөв нь Францад сурахаар болжээ. Хөрөнгөтний оронд очсон анхны 35 монгол хүүхдийн 30 нь эрэгтэй, тав нь эмэгтэй. Хамгийн бага нь 13, ахмад нь 19 настай байв. Хүүхдүүдийг эхний жилд хэлний бэлтгэл хийлгэж, сургуулийн байранд байлгажээ. Тэдний цагаан хэрэглэл, хоол ундыг улсын сангаас даадаг байсан байна. 14 насны голцуу хүүхдүүд хэлний бэлтгэл, хичээл, хүмүүнлэгийн ажил гээд тун завгүй суралцаж байж. Хэлний бэлтгэл дуусахад сурагчдыг байрнаас гаргаж, тус тусад нь айлд суулгахаар болжээ. Ингээд эх хэлээрээ ярих нь багасаж, зөвхөн германаар ярих шаардлага үүссэн бөгөөд энэ тухайд “Хүүхдүүд удалгүй германаар сайн ярьж, эх хэл шигээ л ашигладаг болсны зэрэгцээ англи хэл сурч байсан” хэмээн 35 сурагчийн нэг Б.Содном дурсан тэмдэглэсэн байдаг. Баруунд сурсан хүүхдүүдэд өдрийн хоол өгдөг байсан бөгөөд хэл, хичээлийн зэрэгцээ сонгодог дуу хөгжим сонсгож, хүүхдүүдийг өөр өөрийнхөөрөө хөгжих, боловсроход анхаарсан гэдэг. Ирэх намар нь Д.Нацагдорж, Д.Пагмадулам, Д.Санжаа, Н.Бат-Очир, Баваасан, Б.Цэдэндамба, М.Гомбожав, Ц.Бадамжав нарын найман сурагч, оюутан нэмэгдэж очсоноос М.Гомбожав, Ц.Бадамжав Францад суралцахаар болж, бусад нь Германд үлджээ. Анхны 35 дээр найман сурагч, оюутан нэмэгдэж, Монголоос Герман, Францад суралцагчдын тоо 43 хүрсэн бөгөөд сурагч, оюутнуудыг их, дээд, нарийн мэргэшлийн сургуулиудад хуваан суралцуулахаар болсон байдаг. Ингэснээр өрнөдөд сурсан анхны сурагчид зөвхөн соёл, сэтгэлгээний талаараа ч бус нөөц, боломждоо тааруулан аж ахуйн мэргэжилтэн, холбоочин, токарьч гээд улсдаа хэрэгтэй алтнаас үнэтэй нарийн мэргэшлийн эзэд болох боломж бүрджээ.

Гэвч анхны 35 дээр найман оюутан нэмэгдэж очоод удаагүй байтал Берлин хотын мэргэшлийн сургуульд сурч байсан Дугаржав хүү нас баржээ. Дугаржав хүүгийн бие 1926 оны арваннэгдүгээр сард гэнэт өвдсөн байна. Эмчид үзүүлтэл “Салхинд цохиулсан, эмчийн хэрэггүй” гэсэн ч удалгүй өндөр хэмтэй халуурсан аж. Улмаар Дугаржавыг яаралтай эмнэлэгт хүргэн эмчид үзүүлэхэд “Тархины үрэвсэл” гэсэн онош гарчээ. Харамсалтай нь, өвчнийг зөв оношилж, эмчилгээ хийж эхлээд байсан ч хүү өвчнөө даалгүй нас барсан юм. Бусдынхаа л адил сайхан мэргэжил эзэмшиж, эх орондоо эргэж очоод сурсан эрдмээ чадлаараа үзүүлэх хүсэлтэй өсвөр насны хүү Берлинд ийнхүү амьсгал хураажээ. Түүнийг Берлин хотын нийтийн оршуулгын газарт оршуулсан гэдэг.

БАРУУНД СУРЧ БАЙСАН СУРАГЧ, ОЮУТНУУДЫГ ЭГҮҮЛЭН ТАТСАН НЬ БУЮУ “ТАЙЖ НАЦАГДОРЖИЙН БАНКЕТ”-ЫГ ДАГАСАН БАРИВЧИЛГАА, ЭРҮҮДЭН ШҮҮЛТ

1930-аад оны сүүлчээр Европ даяар улс төрийн нөхцөл байдал хүндэрч, шинэ фашист үзэлтнүүд давамгайлсан. Үүнтэй зэрэгцэн Адольф Гитлерийн Үндэсний социалист нам засгийн эрхэнд гарсан байдаг. Харин энэ үед тухайн үеийн нам, төрийн эрхийг давхар атгаж байсан Олон улсын коммунист элчингийн байгууллага, ЗХУ-ын зүгээс нууц тогтоолоор “Монголын 42 хүүхэд баруунд суралцаж байгаа нь ЗХУ-ын хувьд тэвчиж болшгүй зүйл. Тиймээс хөрөнгөтний онол, үзлээр зэвсэглэгдэж байгаа тэр хүүхдүүдийг эргүүлэн тат” гэсэн шийдвэр гаргаж, Монголын нам, засгийн удирдлагуудад тулгажээ. Улмаар Монголын талаас хөрөнгөтний үзэлд автаж болзошгүй гээд эхний ээлжинд тайж угсааны гэдгээр нь Д.Нацагдорж, Н.Наваан-Юндэн, Д.Пагмадулам, Г.Хаалаа, Д.Цэрэнханд нарын сурагч, оюутныг 1929 онд эгүүлэн татсан байна. Харин үүнээс жилийн дараа буюу 1930 оны зунаас Герман, Францад сурч байсан оюутан, сурагчдыг бүгдийг нь татжээ. Эх орондоо барууны боловсролын “үр”-ийг тарих, дэлхийтэй хөл нийлүүлэх том зорилготой Өрнөдийг зорьсон тэд эрдмийн аянаасаа эх орондоо ирээд л хүүхэд, нохойн доог болж эхэлж. Хаа явсан газартаа “Хөрөнгөтний газар сургууль хийсэн. Хөрөнгөтний үзэлтэй цагаан захтнууд” гэж шоовдорлуулж, доромжлуулдаг байж. Бүр Герман, Францад сурсан, эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллаж, хөдөлмөрлөе гэхэд төр, засгаас үл зөвшөөрнө. Энэ тухай гавьяат багш С.Бавуу “Хүрээний түшмэлүүд баруунд сурсан хүүхдүүдэд ажил хийх боломж олгодоггүй, цалин цагаа сайтай ажилд оруулдаггүй байсан” хэмээн дурссан байдаг. Хаа хол хүний нутагт эзэмшсэн мэргэжлээрээ ажиллах нь бүү хэл элгээ эмтэртэл доромжлуулж байж. Тэгсэн ч эмэгтэй нь бичээч, зарим нь санитараар ажиллаж, хөвгүүд нь ар гэрээ тэжээх, хоол, ундтай нь золгуулахын тулд хар ажил хийж, тал талд аж төрж байжээ.

Гэтэл гай газар дороос гэгчээр их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан нөхдийн хамт шинэ жил тэмдэглэж буй гэрэл зураг До яамныханд хүрч. Тухайлбал, 1931-1932 онд шилжих шөнө их зохиолч Д.Нацагдорж Германд хамт сурч байсан Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Б.Гомбо, Ч.Хурлаат нөхдийн хамт ширээ засаж, оргилуун дарс буудуулж, шинэ жилийн баяр тэмдэглэжээ. Ийнхүү баяр тэмдэглэж байсан тэдний зургийг хилийн чанадад хамт сурсан “Берлин” хочит Н.Бат-Очир авч, “Тайж Нацагдоржийн банкет” гэж ард нь тодотгон тэмдэглээд, До яаманд өгч, алтан хошуу өргөсөн байдаг. Тэр үед монголчуудын хувьд шинэ жил гэдэг шинэ зүйл байсан хэдий ч баруунд сурч байсан нөхөд Германд сурсан ёсоороо он солигдох мөчийг тэмдэглэснийг гуйвуулж, матсан нь хөрөнгөтний оронд сурсан анхны монгол хүүхдүүд амьдралын дийлэнх хугацаагаа шоронгоор өнгөрүүлэх эхлэл болсон байдаг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэгтэй холбоотойгоор 1932 оны тавдугаар сараас их зохиолч Д.Нацагдоржийг нөхдийн хамт До яамныхан дуудан байцааж, эрүү шүүлтэд оруулжээ. Хориход хоолыг нь хэд хоногоор тасалж, ганц үг унагах гэж хормын төдий ч амраалгүй өдөр, шөнөгүй байцаан хамаг биеийг нь хөх няц, булуу болтол нь зодчихоод дусал ч ус амсуулахгүй тарчилгах юу ч биш байсан гэдэг.

ӨРНӨДИЙГ ЗОРЬСОН СУРАГЧ, ОЮУТНУУДЫН ГУНИГТ ТӨГСГӨЛ БУЮУ ГУРАВ НЬ ЦААЗААР АВАХУУЛЖ, ЗУРГАА НЬ УЧИР БИТҮҮЛГЭЭР НАС БАРАВ

“Тайж Нацагдоржийн банкет”-ын хэрэг дуусаа ч үгүй байхад Дотоод явдлын яамнаас баруунд сурсан залуусыг дийлэнхийг нь дуудаж, эрүүдэн шүүж, хорих ял ногдуулжээ. Шалтгаан нь, Герман Зөвлөлттэй дайтаж, Франц түүний холбоотон болсонд байв. Ердөө энэ л шалтгааны улмаас барууны оронд өндөр боловсрол эзэмшсэн залуусыг тагнуулын хэрэгт буруутгаж, харгис эрүүдэн шүүлт хийж эхэлжээ. Тухайлбал, 1941 онд Өрнөдөд сурсан оюутнуудыг буруутган баривчилсны дараа “Баривчилсан хүмүүсийн аминд ноцтой аюул учруулалгүй эрүүдэн шүүхийг зөвшөөрсөн” тусгай комиссын шийдвэр гарсан байна. Ингэснээр До яамны гүйцэтгэх ажилтнууд өөр өөрийн дурын, харгис эрүүдэн шүүх аргууд ашиглаж, хүнийг “амьд туршилт” болгож байжээ. Баруунд сурсан залуусыг “Хувьсгалын эсэргүү”, “Японы тагнуул” хэмээхээс гадна “Улсын мөнгө шамшигдуулсан”, “Өр, зээл тавьсан” зэрэг хилс хэрэгт буруутгаж, Дотоод явдлын яаманд удаан хорьж, эрүүдэн шүүжээ. Яргаллыг нь даахаа болиод ядарч унаад, бие нь татаж байхад ч “Хэргээ өөрөө хүлээчихвэл хорих ялаас хэлтрүүлнэ гэж Маршал хэлсэн” гээд Маршал Х.Чойбалсангийн гарын үсгийг дуурайлган бичсэн цаас хүртэл үзүүлж байсан гэдэг. Хатуу цагийн золиос болж, гашуун тавилан эдэлсэн анхны 35 амьдралынхаа дийлэнх хугацааг До яамны хяналт дор, дуудагдаж, байцаагдаж, эрүүдэн шүүлгэж өнгөрөөсөн байдаг. “Тайж Нацагдоржийн банкет”-аас байцаагдаж, До яамны хорихоос эхлэн олон гяндан дамжиж, амьдралынхаа дийлэнх хугацааг өнгөрүүлсэн “бага” Т.Нацагдорж “Баривчлагдсан өдөр би ижийнхээ гарын хоолыг сүүлийн удаа амсах, царай зүсийг нь эцсийн удаа харах хувьтай байсан юм билээ. Намайг шоронд гүжир хэргээр шийтгэгдэн цөхөж байх зуур хөөрхий ижий минь нас барсан. Ганц хүү нь гэлээ ч ижийгээ амьсгаа хураахад толгойг нь түшиж чадаагүй юм. Чадаагүй ч гэж тэр цаг үе чадуулаагүй юм” хэмээн хоолой зангируулан хэлж байсан талаар Төрийн шагналт зохиолч С.Дашдооров тэмдэглэн үлдээсэн буй. Удтал үргэлжилсэн эрүүдэн шүүлт, яргаллын дараа тэдний наймд нь 3-25 жилийн хорих ял, гуравт нь цаазын ял оноосон байна.

Тодруулбал, Улсын хэвлэх үйлдвэрийн тулгын чулууг тавьж, анхны инженер нь болсон Ц.Баатарсэнгэд тагнуулын хэргээр цаазын ял ногдуулсан байдаг. Мөн тухайн үед Цэмбэний фабрикийн орлогч даргаар ажиллаж байсан Л.Гомбожавт комбинатыг шатаасан хэргээр цаазын ял өгчээ. Энэ үед Маршал Х.Чойбалсан “Монголд Баргуудын үйл ажиллагаа хэрээс хэтэрч байна. Тухайлбал, Л.Гомбожав нарын хүмүүсийн” гэж онцлон улсаасаа урвасан хэргээр яллажээ. Түүнчлэн анхны 35-ын нэг, Францад сурч ирээд “Улаан-Од” сонин, Цэргийн театрын зохиолч, найруулагчаар ажиллаж байсан Л.Намсрайг Япон, Герман, Франц гурван орны тагнуул гэж үзэн цаазаар авсан байна. Эх орондоо эрдэм өвөртөлж ирэн соёлын үр тарих мөрөөдлөөр Өрнөдийг зорьж сурсан залуусыг хөрөнгөтний үзлээр зэвсэглэгдсэн хэмээн буруушааж, эх орон нь нүүр буруулж байхад цаазын ял сонссон залуус хүйтэн бууны овоо харааны өмнө зогсохдоо юу бодож байсан бол...

Тэдний гунигт түүх ингээд төгсөөгүй. Тэдэнтэй холбогдсон, багшилсан, тэдэнтэй найз нөхөд байсан хүмүүсийг ч Дотоод явдлын яамнаас яллаж, зарим нь учир битүүлгээр амиа алдаж байжээ. Тухайлбал, хүүхдүүдийг Герман, Франц руу явуулж сургах ажлыг санаачилсан МАХН-ын Төв хорооны дарга Ц.Дамбадорж, хүүхдүүдтэй хамт Германд очиж, суралцаж байх хугацаанд нь эргэж, тойрч сурлагын ахиц, амжилтыг нь шалгаж байсан Ардыг гэгээрүүлэн яамны сайд Эрдэнэбатхан хоёрыг “Хүүхдүүдийг Герман, Франц руу буюу хөрөнгөтний орон руу сургахаар явуулсан” хэрэгт буруутгаж, Герман, Японы тагнуул гэж үзэн Зөвлөлт рүү цөлжээ. Түүнчлэн анхны 35-ыг дагалдаж, Улаанбаатараас Берлин хүртэл явсан Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн багш Д.Буддари Нийслэл хүрээний анхны дунд сургуулийн захирал Б.Ишдорж нарыг цаазаар авсан архивын баримт хүртэл байдаг. Мөн анхны 35-д хатуу галт тэрэгний явдал дунд герман хэлний анхны А үсгийг нь зааж байсан Г.Далай багш Германаас Монгол руу эгүүлэн татагдаж байхдаа Москвад учир битүүлгээр нас баржээ. Ердөө 21-хэн насласан түүний тухай албан мэдээгээр “Зүрх нь зогссон” ч “Москвагийн зочид буудлын өрөөнөөс тамлуулж, хоолойгоо хэрчүүлсэн байдалтай цогцос нь олдсон” тухай яриа томчуудын дунд гарч байсан гэдэг.

Барууныг зорьж, эх орондоо соёлын шинэ үр тарихаар явсан монгол сурагчдын түүхийн төгсгөл эхлэл шигээ бахдам сайхан биш. Амьдралынхаа дийлэнх хугацааг шоронгоос шорон дамжиж, цөллөгт олон жилийг өнгөрөөсөн байдаг. “Цагаан захтан” хэмээн олонд шоовдорлуулж, “Хувьсгалын эсэргүү” нэр зүүж амьдарсан тэднийг хайртай хань, халуун гэр бүл нь ч хүлээгээгүй гэдэг. Анхны 35-ын нэг, сод зохиолч Д.Намдаг шоронгоос суллагдаж, хайртай хань, хоёр хүүхэд рүүгээ яаран яаран ирэхэд гал голомт нь үгүй, хайртай гэр бүл нь хүнийх болоод явсан байдаг. Амьдрахын тулд, өлдөж үхэхгүйн тулд жонхуу гогдон амь зогоож байсан гэгддэг тэрбээр тэр жилүүддээ хамгийн сод бүтээлүүдээ бичсэн байдаг. Цагтаа хэн хүнд хүндлэгдэж, улсынхаа ганц урдаа барих тайж, сэхээтэн, том бичгийн хүн байсан их зохиолч Д.Нацагдорж идэр залуу насаа шорон дамжин өнгөрөөж, эцэстээ хэний ч танихгүй нэгэн болж амиа алдсан. Хайртай хань Д.Пагмадулам нь хаана ч ханиа өмөөрч, итгэн хайрладгаа хэлснийхээ төлөө нам, төрийн удирдлагуудад хөөгдөж, амьдралын сүүлийн он жилүүдээ хятад дүүргийн шавар дагзанд үдсэн гэдэг.

БАРУУНД СУРСАН СУРАГЧ, ОЮУТНУУДЫН ТАРЬСАН “ҮР” БУЮУ МОНГОЛЧУУД ОЮУН САНААНЫ ТОМ ТЭСРЭЛТ ХИЙЖ, ДЭЛХИЙТЭЙ ЭН ЗЭРЭГЦЭЖ БАЙВ

Өрнөдийг зорьсон анхны сурагч, оюутнуудын Герман, Францад сурч, боловсрох хугацаа удаан үргэлжлээгүй ч тэд өөрсдөд нь оногдсон богино хугацаанд сурсан, мэдсэн зүйлээ эх орондоо “тарьж”, ургуулсан нь үлэмж байв. “Их” Д.Нацагдорж эгүүлэн татагдаж ирснээсээ ердөө хоёр жилийн дараа үеийн үед Монголын хамгийн сод бүтээл хэмээн яригддаг “Учиртай гурван толгой” дууриа бичиж дуусган түүнийг нь мөн л барууныг зорьсон анхны 35-ын нэг, театрын урлагийн анхлагчдын нэг Д.Намдаг найруулсан байдаг. Бүр эл жүжгийн гол дүрийн Юндэнгийн дүрд Германд сурсан нөхөр Н.Наваан-Юндэнг тоглуулахаар тохирсон байсан ч нам, засгийн удирдлагуудын маргааны улмаас өөрчилж байсан гэнэ. Харин “бага” Т.Нацагдорж нь Монголын кино урлагийн анхны найруулагч болсон бөгөөд “Норжмаагийн зам”, “Анхдугаар хичээл”, “Сүрэг чоно”, “Сүхбаатар” зэрэг олон кино зохиож, найруулан үзэгч, уншигч түмэндээ хүндлэгдэн 26 насандаа Монголын хамгийн анхны Ардын уран зохиолч болсон гайхалтай авьяаслаг залуу байж.

Монголын театрын анхдагчдын нэг Л.Намхайцэрэн Ардын зураач болж, Төрийн шагнал хүрттэлээ шилдэг бүтээлүүдээ төрүүлэн уран зургийн мастер болж, Францад сурсан Т.Аюурзана Монголын анхны малзүйч болж, Орхон үүлдрийн хонийг бий болгон Төрийн шагнал хүртэж, Хараагийн баатар ван Н.Наваан-Юндэн, Монголын орчин үеийн уран зохиолд зохиол, бүтээлээрээ үнэтэй хувь нэмэр оруулахын сацуу Орос-Монгол толь бичиг, Монгол хэлний товч тайлбар толийг зохиоход оролцсон байдаг. Эгэл токарьчнаар ажиллаж байсан Б.Сэдэд улсын аж үйлдвэрийн босгыг тавьж, хоёр удаа Алтангадас одон хүртэж, Ж.Дүгэрсүрэн Монголын анхны геологийн ухааны доктор болж, Берлинд сурсан Б.Содном хамт сурсан нөхөр, их зохиолч Д.Нацагдорж судлалын шанг татжээ. Харин С.Бавуу, Б.Цэдэндамба, Г.Батсүх, Б.Содном нар боловсролын салбарт бүх амьдралаа зориулж, түүхэнд үлдсэн гайхамшигтай багш нар болсон байдаг. Самуун цаг төрийн золиос болж дууссан барууныг зорьсон анхны сурагч, оюутнуудын ухаан мэдлэгийн хэргийг улс нь гаргаж чадаагүй, гаргуулахыг хүсээгүй ч тэд хийхээ хийж, эх орондоо үлдээхээ үлдээсэн, соёлын “үр” таригчид байлаа. Улсын бахархал болж өрнөдийг зориод ирэхдээ урвагчаараа дуудуулж байсан ч тэд эх орондоо “өр”-өө төлж, монголчууд XX зуунд дэлхийтэй хөл нийлүүлэн алхах, дэлхийн хэмжээнд сэтгэх, үйлдвэрүүдийн анхны “шат”-ыг нь тавьж өгсөн байдаг. Тэд эх орныхоо, шинэ цагийн аж үйлдвэр, боловсрол, соёл урлаг, шинжлэх ухааны тэргүүлэх сэхээтэн болж, монголчуудын дунд оюун санаа, аж үйлдвэрийн их тэсрэлт хийж чадсан. Гэсэн ч баруунд сурснаараа бахархах бус, баруунд сурснаа нууж хаан, нам, төр, ногоон малгайтнуудаас зугтаан амьдралынхаа дийлэнх хугацааг өнгөрүүлсэн тэдний сүүлч 1990-ээд он хүртэл амьдраад амьсгал хураажээ. Өрнөдөд сурсан сурагч, оюутнуудын энэ түүх Ардчилсан хувьсгал гарах хүртэл олны өмнө ярихаас цэрвэдэг нууц түүх байсан билээ.

Тухайлбал, ЗГХЭГ-ын дарга Б.Энхбаяр 2026 оны тавдугаар сарын 18-нд Нийслэлийн Засаг даргыг огцруулах Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцуулаад “Би дөнгөж сая нэгдмэл Монгол Улсын Ерөнхий сайдын захирамжийг танилцууллаа. Зүгээр нэг нэгдмэл улс гэж онцолж хэлсэнгүй. Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасанчлан манай улс бол нэгдмэл улс, холбооны улс биш. Муж улсуудад хуваагддаггүй. Нэг төртэй, нэг Монгол УИХ, нэг Ерөнхий сайдтай, нэг ард түмэнтэй улс” гэж байв

Үүнээс гадна Барилгын тухай хуулийн 47.2-т “Барилгын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага Төрийн хяналт шалгалтын тухай хуульд заасан чиг үүргээс гадна хяналт шалгалтыг хэрэгжүүлнэ” гэж зааснаар Орхон аймгийн Газрын харилцаа, барилга хот байгуулалтын газрын хяналтын хаана үлдсэн нь хачирхалтай.

Хог хаягдлыг цуглуулах, ангилан ялгах, тээвэрлэх зориулалт бүхий талбайтай байна” гэж заасан байдаг. Энэ дагуу АТД-61-0019/25 дугаартай Архитектур төлөвлөлтийн даалгавартаа “Дизель прогресс” ХХК-д барилгажих талбай нь 1700 мкв газрын 583.2 мкв газарт, ногоон байгууламж, зам талбай нь 652.4 мкв байхыг даалгасан.

Ерөнхий төлөвлөгөөнд “Дизель прогресс” ХХК нь “Эзэмшиж буй 1700 мкв газрынхаа 1056.6 мкв газарт хоёр блок 82 айлын барилгаа 27 машины зогсоолтой барина” гэж тусгасан. Гэтэл тус орон сууцны барилгын угсралтын ажлаа бүтэн жилийн өмнө эхлэхдээ 1700 мкв газраа дүүргэн барьчихсан байдаг.

Тус газар нь уг байрлалд “Парк вью” хотхоныг барих зориулалтаар “Аи ти жи эм” ХХК-ийн эзэмшиж буй 145800 мкв газрын дунд нь олгогдсон байдаг.

Тодруулбал, “Алтай констракшн” ХХК-ийн захирал Х.Бат-Эрдэнэ “Монгол Улсын 120 суманд хуурай сүүний үйлдвэр барина. Үүнээс эхний ээлжид 60 үйлдвэрийг байгуулна” гээд хамаарал бүхий “Монгол драй милк” ХХК-иараа Хөгжлийн банкнаас 2017 онд жилийн 13.44 хувийн хүүтэйгээр 14 964 970 ам.долларыг зургаан жилийн хугацаатайгаар зээлсэн.

Хөгжлийн банкнаас зээлийг төлүүлэх, барьцаалсан нүүрсний лицензийг өр төлбөрт нь тооцож 2019 оны есдүгээр сарын 23-нд нэхэмжлэл гаргасан байна. Уг лиценз нь Дорнод аймгийн Баянтүмэн сумын нутаг дэвсгэрт байрладаг Хашаатын цавын хүрэн нүүрсний ордынх юм.

Зээлийн хугацаа нь хэтрээд 12 жил болж байгаа аж. Тэрээр 2017 оны долдугаар сарын 5-ныг хшртэл 718 856 ам.доллар, 7 565 евро, тухайн үеийн ханшаар нийт 1 253 667 776 төгрөг төлөөд дахиж төлөлт хийгээгүй байна.

Ер нь бол, “Эрэл” ХХК-ийн захирал Б.Эрдэнэбатын өр төлбөрийн асуудал “Алтай констракшн” ХХК-ийн захирал Х.Бат-Эрдэнийнхтэй адилхан шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа удааширч, гол барьцаатай холбоотой гацаа маргаан үүсээд байгаа аж.