Баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайд өвдөж бие барсан явдлыг хичээнгүйлэн айлтгасан айлтгал, хариу Зарлиг

1914.07.10

   Шавь боол Пун Цэ сөгдөж хичээнгүйлэн айлтгах нь. Баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайд өвдөж бие барсан явдлыг хичээнгүйлэн нугалбар бичиж соносгон айлтгаад Богд эзэн гэгээнээр толилж, сурган заахыг гуйх учир. Энэ зуны дундад сарын арван зургаанаа хүлээн авсан баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайдын тамгыг түр сахин харгалзсан түшмэл зайсан Сүрэн нараас өргөсөн бичигт довтолгон мэдүүлэх учир. Эдүгээ тэргүүн сайд Чин сүжигт чин ван ламын бие Дээд Зарлигийг дагаж баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулахаар дөрвөн сарын шинийн гурванд Дээр бараалхан мөргөж, сургахыг хүлээн Нийслэл хүрээнээс түшмэл бичээчийг дагалдуулан өртөөлөн мордож явсаар гурав хоногийн газраас бие зүдэрсний улам хуучин өвчин үгдрэн хөдөлсөн нь замын зуур эмчлүүлэн илааршсангүй боловч Зарлигийг хүндэтгэн дагаж хэрхэвч уг хүрэх газарт хүрмүй хэмээн хатамжин явсаар дөрвөн сарын хорин найманд Бат ерөөлт Далай хан аймгийн Дэжээлин хүрээний газраа тэдний аймгийн бэлтгэсэн газарт буудаллаж, эм гүрмээр шаардан шамдан засуулж бага илаарших төлөв олж буй хэмээж байсан атал хаван үүссэнд надад язгуураас хаван өвчний хөрөнгө буй агаад, эдүгээ биеийн байдал нэн доройтсонгүй ба хаван ихэдсэнгүйг үзэхүл хэрхэвч хүрэх газар хүрч улсын зах хязгаарыг үзэж ноогдсон албыг дуусган Богд эзний туйл таалалд нийлүүлэн чадмой хэмээсээр энэ таван сарын шинийн долооны тахиа цагт сайд би Богд эзний Дээд Зарлигийг гүйцэтгэн улс төрийн албыг дуусган чадахгүй нь үнэхээр хайран Зарлиг болвой хэмээн нүд нулимс цувируулан дахин дахин гэрээслэн хэлж гэнэт амьсгал татаж нэгэнт нас нөгчсөнд өчүүхэн түшмэд уйлалцан гаслалцаж, алмайран гайхавч арга буюу харьяат хүрээний хамба цоржийн зэрэг олон лам банди нарыг авч ерөөл ном уншуулан басхүү чуулганы дарга жанжин нарыг зарлан авч, урьд айлтгасан нугалбарт нэр оролцсон чуулганы дарга Эрх засаг хошой чин ван Түгээмэлд баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайдын тамгыг тушаан өгч түр харгалзуулваас зохих бөлгөө. Гэтэл чуулганы дарга Эрх чин ван Түгээмэл үүний урьдхан чөлөөгөөр нутагт буцсан нь хараахан хүрч хүрэлцэн ирэхийн завсар өдөр удаашрах тул, өчүүхэн түшмэл Сүрэн нар бат тамгыг хүлээн авч сахин харгалзсаны тулд, одоо баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах Дотоод яамны тэргүүн сайд Чин сүжигт чин ван лам Цэрэнчимэд нэгэнт өвчнөөр бие өнгөрсөн явдлыг яаравчлан уламжлан Дээр сонсгон айлтгуулахаас гадна одоо аваас халууны туйл цаг хүүр ясыг өртөөлөн хүргүүлэх эсхүл хэрхэн шийтгэх ба жич тамга хэрэг дагалдсан түшмэл бичээчин нарын зэрэг албаны хүмүүсийг орон сайд хүрч ирэхийг хүлээлгэх эсвээс хэрхвээс болох зэргийг цөм Зарлигийг хүлээвээс зохихын тулд үүнийг Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамнаа довтолгон өргөн мэдүүлээд уламжлан айлтгах зэргээр нэн хурданаа хариу заан ирүүлж гүйцэтгэн дагаж явуулахыг гуйхаас гадна үүнийг Ховдод сууж хэрэг шийтгэх баруун хязгаарыг сэргийлэн батлах сайдууд, Дөрвөдийн хоёр аймгийн чуулганы дарга жанжин нарт мэдэгдэн өргөн явуулъя. Үүний тул өргөв хэмээн иржээ. Үүнд шавь боолчууд мэхийж хянаваас тэргүүн сайд Чин сүжигт чин ван лам Цэрэнчимэд болвоос бидний улс тулгар төр байгуулах их хэрэг үүссэнээс нааш улс төрийн түргэн чухал элдэв хэрэгт зовох зүдэхээс зайлсхийхгүй маш чин үнэнээр хичээн зүтгэсэн ба эдүгээ Зарлигийг дагаж баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулхаар өртөөлөн мордоод, замын зуур хуучин өвчин үгдэрсэн боловч Дээд Зарлигийг хүндэтгэн дагаж хэрхэвч уг газарт хүрч оноосон албыг дуусгамой хэмээн хатамжин зүтгэж явсаар чингэж хязгаарын газар наснаас нөчсөн нь үнэхээрийн чин шударга гавъяат сайд хэмээж болмой. Үүнд өршөөл хишиг гагцхүү Богд эзнээс гарахын тулд, хичээнгүйлэн нугалбар бичиж айлтгаад гуйх нь. Богд эзэн гэгээнээр толилж, сурган заах ажаамуу. Жич баруун хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах хэргийг өөр хэлэлцэн айлтгах явдлыг хамтад гаргасугай. Үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав. Зарлигийг гуймой хэмээн айлтгасанд мөнхүү өдрөө хүлээн авсан уг нугалбарт улаан бийрээр цохсон Зарлиг Цэрэнчимэд бага наснаас элдэв албанд зүтгэсээр манай улсын тулгар төрийн их хэрэгт онц хүчин зүтгэсэн гавъяат сайд мөний дээр баруун хязгаарыг тохинуулаад, өртөөлөн явах замын зуур, өвчин тохиолдсон боловч, эзэн ба улсын төлөө амь биеийг умартаж хатуужин зүтгэсээр бие өнгөрсөн нь үнэхээр хөөрхий нигүүлсэлтэй. Түүний тийнхүү чин шударга бат журмыг илтгэснийг санаж, нэхэж өргөмжлөл харьяат яамнаас тусгайлан түшмэл томилон илгээж, олон лам нарыг зарлан хуруулж ном уншуулан, хүүрийг газар сонгон оршуулж, гэрэлт хөшөө байгуулж, гавъяаг илэрхийлэн хүүгийн зүйлээс зуун лан мөнгийг олгож, хойдын буянд шагнагтун. Басхүү харьяат яамнаас түүний чухам төрлийн дотроос хүнийг тодорхойлон айлтгаж чин ван ламын хэргэмийг даруй залгамжлуулж, миний шударга сайдыг нигүүлсэн үзэх туйлын тааллыг илэрхийлэгтүн хэмээв.